Paul Verheijen


Home

Menu

Expo

Mail

Info

Bestel

Zoek

CRANACH

Wie zonder zonde is ...


Kanttekeningen bij het verhaal

De Pericope Adulterae is de Latijnse naam voor het begin van hoofdstuk 8 uit het Evangelie volgens Johannes over Jezus en een overspelige vrouw.
De passage beschrijft een confrontatie tussen Jezus en de Schriftgeleerden en Farizeeën over de vraag of een vrouw, die op heterdaad betrapt is op overspel, gestenigd zou moeten worden.
Hoewel de sfeer van het verhaal overeenkomt met andere evangelieverhalen, zijn de meeste moderne exegeten en tekstcritici het erover eens dat het waarschijnlijk geen deel uitmaakte van de oorspronkelijke tekst van het Evangelie volgens Johannes.

Het spreekwoordelijke wie zonder zonde is werpe de eerste steen is aan dit gedeelte ontleend.

Volgens Nikodemus veroordeelt de Tora iemand pas als hij gehoord is en als bekend is wat hij heeft gedaan.
Hij wil derhalve Jezus’ daden onderzoeken.
Het begin van hoofdstuk 8 is het begin van het onderzoek.
Dat Jezus de nacht al niet meer in Jeruzalem durft te blijven, tekent de gespannen sfeer van de situatie.
Jezus moet nu door zijn woorden en daden zelf zijn onschuld bewijzen.
Dit gebeurt nu door hem te confronteren met een concreet voorbeeld.
Een vrouw is op overspel betrapt.
Het vonnis is volstrekt duidelijk. De vraag hoe staat u daar tegenover? tot Jezus gericht, lijkt daarom overbodig.
De Tora moet immers gehandhaafd worden.
Maar hoe moet dat, als de Romeinse bezetter het Sanhedrin het recht heeft ontnomen de doodsstraf te voltrekken?
Moet men nu de Tora gehoorzamen (dus God) of de Romeinse overheid?
Dát is het dilemma waar de schriftgeleerden en Farizeeën Jezus voor plaatsen.
Als Jezus aanspoort tot verzet tegen het Romeinse gezag om zonder toestemming te stenigen, wordt hij als staatsgevaarlijk aangeklaagd.
Spoort Jezus echter aan tot gehoorzaamheid aan Rome dan houdt hij zich niet aan de Tora en wordt hij als schijn-Messias ontmaskerd.
Een netelige vraag, waarbij veel op het spel staat.
Jezus’ reactie is spannend: hij schrijft met zijn vinger op de grond.
Wat schrijft hij?
We kunnen niet meelezen.
Vervolgens geeft hij de schriftgeleerden en Farizeeën de opdracht de vrouw - overeenkomstig de joodse executiemethode - te stenigen.
Er is slechts één voorwaarde.
Er mag alleen gestenigd worden door iemand die zonder zonde is.
Een meesterlijke zet.
En opnieuw schrijft Jezus op de grond.
Dát moet een vingerwijzing zijn.
Zoals God met Zijn vinger de stenen tafelen had geschreven (Exodus 31,18), zo schrijft Jezus op de grond.
Zijn tegenstanders druipen af en bekennen hiermee hun schuld, erkennen hun verlies.
Jezus blijft alleen over met de vrouw en spreekt de verlossende woorden: ik veroordeel u ook niet.

De uitbeelding door Lucas Cranach

WER VNDER EVCH AN SVND IST
DER WERFFE DEN ERSTEN STEIN AVEF SI

In het verhaal is onduidelijk wat Christus tot twee keer toe op de grond schrijft.
Suggereert Lucas Cranach sr. hier dat de tekst boven in het paneel de geschreven woorden zijn?

Christus pakt de overspelige vrouw bij de pols.
Vijf personen links kijken kwaadaardig naar hen of om zich heen.
Cranach maakt zonder omwegen duidelijk wat de bedoeling van deze joden is.
Hij was bevriend met Maarten Luther (en ook getuige bij diens huwelijk) en zal ongetwijfeld beïnvloed zijn door Luthers antisemitische opvattingen.

De voorste jood is het meest karikaturaal afgebeeld en heeft al een steen in zijn rechterhand gereed om die te werpen naar de vrouw.
Zijn linkerhand grijpt onder het gevest van zijn zwaard.
Achter Christus en de vrouw staan vier apostelen toe te kijken hoe deze confrontatie zal aflopen.

Dit verhaal van de overspelige vrouw kan gerekend worden tot een van de favoriete afbeeldingen van Cranach.
Op de website van het Cranach Digtal Archive zijn de vele verschillende versies te zien.
De op deze pagina getoonde versie uit Boedapest wordt overigens door sommige kunsthistorici toegekend aan Lucas' zoon Hans.

CRANACH - MEISTER MARKE MODERNE



Kunstwerk

Lucas Cranach der Ältere
Christus und die Ehebrecherin (1532)
Olieverf op paneel, 83 x 121 cm
Boedapest - Museum voor Schone Kunsten (Szepmuveszeti Muzeum)


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen