Paul Verheijen

SALVADOR DALI

Christus van Johannes van het Kruis


De Spaanse kunstenaar Salvador Dali schilderde een mens hangend aan een levensgroot Latijns kruis dat tot in de hemel lijkt te reiken.
Op het bovenstuk van de staander, boven de dwarsbalk, is een blanco papiertje bevestigd.
Onder hem zien we twee mannen die aan de oever van een meer bij een bootje bezig zijn met een net, wat beiden identificeert als vissers.
De gekruisigde hangt voorover en heeft zijn hoofd naar beneden geknikt.
Vanwege de extreme hoek waarin het kruis is weergegeven, kijken wij neer op die mens en zien we van zijn hoofd slechts zijn bruine gegolfde haren, geen gezicht.
Een niet te bepalen bron verlicht zowel het lichaam als het bovendeel van het kruis.
Deze lichtbron veroorzaakt schaduwen van de uitgestrekte armen op de dwarsbalk.

Aan de onderzijde van de studies voor dit werk schreef Dali:

Ten eerste had ik in 1950 een 'kosmische droom', waarin ik dit beeld in kleur zag, de 'kern van het atoom' voorstellend.
Deze kern kreeg later een metafysische betekenis, ik beschouwde het als de volkomen eenheid van de kosmos, 'De Christus'.
Ten tweede zag ik de door Sint Johannes van het Kruis getekende Christus, ik construeerde geometrisch een driehoek en een cirkel, de 'esthetische' samenvatting van al mijn vroegere experimenten, en plaatste mijn Christus in deze driehoek.


Dali gaf dit werk de titel Christus van Sint Jan van het Kruis.
Een titel die tot nadenken stemt.
Hij verwijst met deze titel, zoals uit zijn notitie blijkt, naar de tekening die zijn mystieke heilige landgenoot en kerkleraar uit de tweede helft van de 16de eeuw van Christus' kruisiging had gemaakt.
(Zie afbeelding.)

Ik vat de titel dubbelzinnig op.
Met De Sint Jan van het Kruis wordt tevens verwezen naar die andere, eeuwen eerder levende, eveneens heilig verklaarde Johannes die de dood aan het kruis van Jezus in de Bijbel heeft beschreven.
Bedoeld dan wel onbedoeld, vermoedend dan wel nietsvermoedend, heeft Dali een portret geschilderd van een gekruisigde Christus die wonderwel lijkt te accorderen met de Christus aan het kruis die Johannes beschrijft.
Hoewel Dali een kruisiging uitbeeldt, zien we géén spijkers, géén doornenkroon, géén sporen van geselstriemen, géén bloed, géén wond in zijn zijde.
Deze Christus lijdt niet, maar hangt integer en ver boven de aarde waarop hij neer lijkt te kijken.
En wíj kijken op hém neer.

Dit laatste aspect was in 1961 reden voor een onbezonnen actie van een godsdienstfanaticus.
Die vond het werk letterlijk geen gezicht, gooide er een steen naar en verscheurde het met zijn handen.

Nog niet zo lang geleden waardeerde een kunstcriticus het werk als kitsch en luguber, een glimp van een vreemde ziel, maar hoe dan ook waarschijnlijk de meest standvastige visie op de kruisiging die in de 20ste eeuw is geschilderd.

Salvador Dali wordt beschouwd als de meester van het surrealisme.
Hij schildert een realiteit die boven (super) de waarneembare werkelijkheid uitstijgt.
Maakt dat mensen onbezonnen?
Leidt dat tot tegenstrijdige meningen?
Is dat misschien ook wat Johannes met zijn beschrijving van Jezus' kruisdood teweegbrengt?


PAASKRING

Salvador Dali (1904-1989)
Cristo de San Juan de la Cruz (1951)
Olieverf op doek, 205 x 116 cm
Glasgow - Kensington Art Gallery and Museum
2016-2020 Paul Verheijen / Nijmegen