Paul Verheijen


Home

Menu

Expo

Mail

Info

Bestel

Zoek

CAESAR VAN EVERDINGEN
VLEIEND PENSEEL

24 september 2016 t/m 22 januari 2017
Alkmaar - Stedelijk Museum


De heilige familie, een feest?

De Heilige Familie is de christelijke benaming voor het gezin waarin Jezus werd geboren, bestaande uit Jezus, zijn moeder Maria en vader Jozef.
Deze Heilige Familie is voorwerp van devotie geworden in de Rooms-katholieke Kerk.
Vanuit Frankrijk en België ontstond in de 17de eeuw de wens in de liturgie dit gezin met een feestdag te vereren.
Men koos voor de zondag onder het octaaf van Kerstmis
(in de jaren die geen zondag tellen tussen 25 december en 1 januari valt het feest op 30 december.)

Dit leidde vervolgens in de 19e eeuw tot de oprichting van vele broederschappen en congregaties en de oprichting van vele kerken opgedragen aan de Heilige Familie.
De Sagrada Família in Barcelona is misschien daarvan wel de bekendste.

Volgens sommige christelijke opvattingen vormt het gezin daarom de hoeksteen van de samenleving.
Ook politieke partijen in Nederland die zich laten leiden door de bijbel, nemen dit punt vaak in hun partijprogramma op.
Toch jammer voor hen dat de bijbel zelf niets beweert over Jozef, Maria en Jezus als ideaal kerngezin.
Integendeel, een uitspraak van Jezus zelf citerend in het evangelie volgens Matteüs:
Wie is mijn moeder, en wie zijn mijn broers? (Matteüs 12,48).
Deze evangelist voert Jozef alleen in het begin op.
Daarna vernemen we niets meer over hem, hetgeen uiteraard leidde tot veel latere legendarische aanvullingen over deze voedstervader.
Ik zou geen enkele bijbelse figuur kunnen noemen die zoveel te lijden heeft gehad van de verburgerlijking van de westerse cultuur als Jozef.
De functie van het gezin als economische en maatschappelijk stabiliserende factor maakte van Jozef een vertrouwenwekkende huisvader.
De maagdelijkheid van Maria zorgde er echter voor dat Jozef ook werd afgebeeld als een dan weliswaar vrome, maar ook impotente oude sukkel of pantoffelheld.

De Jozef devotie

De invoering van de feestdag voor de Heilige Familie zorgde er tevens voor dat de barokkunst een meer prominente plaats voor Jozef ging reserveren die min of meer aansluit bij een kentering in de aandacht voor Jozef die al in de 14de eeuw plaatsvond.
Jozef kreeg toen een eigen feestdag en vooral de karmelieten en franciscanen verbreidden de devotie voor hem.
Zij werden vooral aangetrokken door de grote gehoorzaamheid die zij in Jozef meenden te bespeuren.
Al snel werd Jozef hét voorbeeld van gehoorzaamheid, verantwoordelijkheid en nederigheid.
In 1621 werd zijn feestdag geldig verklaard voor de hele Kerk (19 maart).
Kunstenaars en opdrachtgevers van reigieuze kunst sloten hierbij aan.
Jozef werd voortaan niet meer uitgebeeld als een sullige grijsaard, maar als een man van rond de 35 jaar.

Het schilderij

Het thema van de Heilige Familie is in de kunstgeschiedenis een steeds terugkerend thema.
Meestal worden Jezus, Maria en Jozef afgebeeld tegen de achtergrond van Jezus' geboorte, de vlucht naar Egypte, of het bezoek aan de tempel in Jeruzalem als Jezus 12 jaar is.
De voorstelling van de Alkmaarse classicistische kunstenaar Caesar van Everdingen is duidelijk beïnvloed door schilders als Jacob van Campen.
Van Campen vormt het middelpunt van een netwerk van kunstenaars die de klassieke oudheid grondig bestuderen en deze navolgen.
Van Everdingen portretteert zijn Heilige Familie tegen een formele achtergrond.
De klassieke ruimte wordt aangeduid door een stenen plint, twee zuilen en een draperie.
Ook de statige houding van Maria is klassiek.
Zij draagt opvallende Romeinse sandalen.

Terwijl de Italiaanse classicisten gewoonlijk de lichamen en gezichten idealiseren, toont Van Everdingen de Heilige Familie als aardse figuren.
Maria is een machtige jonge vrouw met mollige schouders en forse nek en Jozef - natuurlijk net áchter Maria - heeft sterke individuele gelaatstrekken.
Van Everdingen sluit aan bij de gewijzigde voorstellingen van Jozef.
Hij wordt hier als lezend voorgesteld.
Het boek dat op zijn schoot ligt, zal ongetwijfeld de bijbel zijn.
Vroom blijft hij immers.
Hij heeft zijn bril afgezet en houdt die in zijn linkerhand.
De bril, meestal het symbool van Jozefs ouderdom, krijgt nu de betekenis van geleerde.
Dat wordt nog eens versterkt door zijn gewaad dat op een toga lijkt.
Is Jozef een zelfportret van Caesar met snor of misschien van zijn opdrachtgever?
Kijken we hier misschien naar het gezin Van Everdingen zelf?

Omdat de plint op de voorgrond is geschilderd en de point of view laag is, vermoedt men dat het schilderij boven ooghoogte heeft gehangen en bijvoorbeeld als schoorsteenstuk diende of (minder waarschijnlijk) als altaarstuk.
De kunstig geschilderde sandalen van Maria bevonden zich in dat geval op ooghoogte.
Bronnen

- Jan van Laarhoven - De beeldtaal van de christelijke kunst - Geschiedenis van de iconografie
Nijmegen 1992
- Christi M. Klinkert & Yvonne Bleyerveld (red.) - Caesar van Everdingen (1616/1617-1678) - Schilder met een vleiend penseel
Zwolle 2016
Kunstwerk

Caesar Boëtius van Everdingen (circa 1616-1678)
Heilige Familie (circa 1655-1660)
Olieverf op doek, 129 x 105 cm, ges. middenonder CVE
Museum Catharijneconvent - Utrecht


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen