Paul Verheijen

FRANCISCUS
MET HET VERHAAL VAN HENK VAN OS

5 maart t/m 5 juni 2016
Utrecht - Museum Catharijneconvent


Invloedrijke heilige

Franciscus (1181-1226) wordt wel beschouwd als de meest invloedrijke heilige van de westerse christenheid.
Geen heiligenleven is zo gevuld met legenden als dat van Giovanni Battista di Bernardone, die beter bekend werd onder zijn bijnaam Francissco, Fransmannetje.
Werkelijkheid en vrome legenden versmolten zodanig dat ijverige navolgers hem gelijk en soms zelfs boven Jezus stelden.
Na Jezus van Nazaret en zijn moeder Maria is niemand zo vaak afgebeeld als Franciscus.


Fra Angelico (circa 1395-1455)
Vuurproef van Franciscus voor de sultan
1429
Goud en tempera op paneel
van predella Compagnia di San Francesco Florence, 27,7 x 31,4 cm
Altenburg - Lindenau-Museum

Fra Angelico

Het werk van Fra Angelico beeldt de scène uit dat Franciscus met medebroeder Illuminatus voor sultan Almalik Alkamil staat.
Na de teleurstellingen van de kruistochten zag Franciscus in dat de confrontatie met de islam eerder op een positieve manier gezocht moest worden door middel van zendingswerk.
Getweeën waren zij daarom naar Egypte afgereisd.
Bovendien leek het Franciscus wenselijk zijn gelovig leven met een martelaarschap af te sluiten.
In het vijandige islamitische Egypte was daar gerede kans op.
De aldaar regerende dynastie nam hem inderdaad gevangenen.
De sultan echter bewonderde Franciscus' geestdrift, alhoewel hij zich niet liet bekeren.

In de beeldende kunst wordt deze ontmoeting van Franciscus en de sultan een enkele keer verbeeld.
Meestal zien we dan dat Franciscus een vuurproef aflegt.
Zo ook bij Fra Angelico.
Wie vuur kon laten ontstaan, had God achter zich.
Volgens een legende gingen de imams van de sultan deze wedstrijd niet aan, maar Franciscus liet desondanks een groot vuur oplaaien waarmee hij de christelijke waarheid wilde benadrukken.

Fra Angelico schildert hoe drie imams afwijzende gebaren maken, een vierde imam (links) lijkt het toneel zelfs te willen verlaten.
De sultan beziet het vuur vanaf zijn troon met gemengde gevoelens.
Ook Franciscus gebaart.
Hij steekt zijn wijsvinger omhoog, hetgeen polyinterpretabel is.
Illuminatus houdt zich gedeisd op de achtergrond.


Ludovico Carracci (1555-1619)
Maria met Franciscus en het Christuskind
Circa 1583-1585
Olieverf op doek, 103 x 102 cm
Amsterdam - Rijksmuseum

Ludovico Carracci

Ludovico, een van de drie schilderbroers Carracci, kende ongetwijfeld het boek Kroniek van de franciscaanse orde dat op het eind van de 16de eeuw in Italië een enorm succes was en de ene druk na de andere beleefde.
Daarin wordt verteld dat Franciscus Maria smeekte hem het Christuskind te geven.
En jawel, Maria verscheen hem gehuld in een groot licht.
Zij legde het Kind Jezus in zijn armen.
Franciscus hield het innig vast, kuste het en sloot het aan zijn borst.
Een medebroeder is Franciscus stiekem gevolgd en is getuige van dit visioen.
We zien hem vaag links om een boom kijken.

Ludovico toont twee uitingsvormen van Franciscus' spiritualiteit.
Je ziet zijn liefdevolle overgave en zijn stille inkeer.
Net als de nieuwsgierige broeder in het donker bij de boom, zijn ook wij getuige.
Bron

Henk van Os (e.a.) - Franciscus van Assisi
Zwolle 2016

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen