Paul Verheijen

LEONARDO DA VINCI

Madonna in drie grotten


Vlucht naar Egypte

De vlucht naar Egypte is een bijbels verhaal dat beschreven wordt in het Evangelie volgens Matteüs (2,13-23).
Hierbij vluchtten Jozef en Maria met het pasgeboren kindje Jezus naar Egypte nadat ze door een engel zijn gewaarschuwd over de aanstaande kindermoord van Betlehem.
In Egypte is een groot aantal kerken en schrijnen van de Koptisch-orthodoxe Kerk op plekken waar de Heilige Familie volgens de overlevering verbleef.
In de rooms-katholieke traditie is de vlucht naar Egypte een van de zeven smarten van Maria.
Latere legendes handelen over wonderen die plaatsvinden tijdens de reis, zoals een palmboom die naar het kindje Jezus buigt zodat de dadels geplukt kunnen worden; woestijndieren die eer betuigen aan Jezus; een waterbron in de woestijn die spontaan begint te spuiten; een heidens standbeeld dat van de sokkel stort wanneer Jezus langskomt; en een treffen met de twee dieven die later naast Jezus werden gekruisigd.
In deze verhalen reist Salomé mee met de Heilige Familie om voor het kindje Jezus te zorgen.

De vlucht naar Egypte is in veel kunstwerken afgebeeld, vaak met Maria zittend op de rug van een ezel die wordt geleid door Jozef.
Vóór ongeveer 1525 werd het verhaal niet apart afgebeeld, maar maakte deel uit van een reeks voorstellingen van de geboorte van Jezus, het leven van Jezus of het leven van Maria.
De Vlaamse Primitieven begonnen vanaf de 15e eeuw de Heilige Familie af te beelden tijdens een rustpauze op weg naar Egypte, vergezeld door engelen of, in oudere afbeeldingen, door een jongen.
In latere schilderijen, vanaf de 16e eeuw, werden op de achtergrond vaak landschappen afgebeeld, wat kunstschilders de mogelijkheid gaf om te experimenteren met landschapschilderkunst.
Vaak werd de Heilige Familie klein afgebeeld en nam het landschap bijna het gehele schilderij in.
Een onderwerp dat populair was bij veel schilders van de renaissance was een ontmoeting tussen de kinderen Jezus en Johannes de Doper in Egypte.
Johannes de Doper zou volgens de overlevering zijn gered van de kindermoord van Bethlehem door de aartsengel Uriël en naar de Heilige Familie in Egypte zijn gebracht.
Jezus verleende toen aan Johannes de Doper het gezag hem te dopen wanneer zij volwassen waren.

Opdracht

De Maagd op de Rotsen of Madonna in de Grot is de benaming voor mogelijk drie schilderijen van Leonardo da Vinci.
Van het Broederschap van de Onbevlekte Ontvangenis ontving hij de opdracht voor het vervaardigen van een altaartriptiek voor de kapel van de kerk San Francesco il Grande in Milaan.
Het contract is bewaard gebleven en gedateerd op 25 april 1483.
Alleen dit deel van het altaarstuk is bewaard gebleven.
De afbeelding moest uitbeelden hoe tijdens de vlucht naar Egypte, Jozef, Maria en Jezus een schuilplaats zochten in een grot waar zij Johannes de Doper ontmoetten die werd beschermd door de aartsengel Uriel.
Dat er meerdere versies zijn komt misschien door het feit dat het Broederschap niet tevreden was met het resultaat en dat er andere versies moesten komen.

De scène roept enkele vragen op.
Wie van de twee kinderen is Jezus? Let op de kruisstaf en de handgebaren.
Is de engel - waarvan een ontwerpschets bewaard is gebleven - met zekerheid te identificeren?
Waarom ontbreekt Jozef?

Verschillende versies

Er bestaan drie versies van deze scène.
De oudste versie (links) is vervaardigd tussen 1483 en 1486 in Milaan en hangt in het Louvre, de tweede versie (midden) ontstond tussen 1491 en 1508 en is te bezichtigen in de Londense National Gallery.
In 2002 ontdekte Carlo Pedretti, vooraanstaand kenner van het werk van Da Vinci, een derde versie (rechts) in een Zwitserse verzameling.
Deze derde Maagd op de Rotsen zou zijn geschilderd tussen 1495 en 1497.

De meest opvallende verschillen tussen de Franse en Engelse versie zijn het soberder kleurenpalet en het wijsgebaar van de engel.
Is dat gebaar geschilderd omdat dan duidelijker is wie van de twee kinderen Jezus is?
Maakt de engel Jezus attent op Johannes of juist andersom?
Over de authenticiteit van de derde versie bestaat onder kunstcritici geen consensus.

De engel

Voor de afgebeelde engel valt te denken aan:
- Salomé
Dat was de vrouw uit de latere legenden die meevluchtte naar Egypte om voor Jezus te zorgen.
Zij is dan wel afgebeeld met engelenvleugels hetgeen deze optie niet waarschijnlijk maakt.
- Een anonieme engel
Is het de engel uit het Evangelie volgens Matteüs die waarschuwde voor de kindermoord in Betlehem, met als gevolg de vlucht naar Egypte?
- Gabriël
Deze engel kondigde volgens het Evangelie van Lucas de geboorte aan van zowel Johannes als Jezus.
(Lucas 1,19 en 1,26)
- Uriël
Dit is de meest waarschijnlijke optie, aangezien deze engel in de legendes over de ontmoeting tussen Jezus en Johannes de Doper tijdens de vlucht naar Egypte een rol speelt.

DA VINCI

KERSTTIJD


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen