Paul Verheijen


Home

Menu

Expo

Mail

Info

Bestel

Zoek

JHERONYMUS BOSCH

Hiëronymus in detail


Geliefde patroonheilige

Jheronimus Bosch portretteerde zijn patroonheilige verschillende keren als boeteling in de woestijn.

Van de attributen die gewoonlijk met Hiëronymus worden afgebeeld schildert Bosch de steen waarmee de heilige zich kastijde, de kardinaalshoed en -soutane, de crucifix en een boek.
De leeuw is minder prominent aanwezig en heeft geen natuurgetrouwe poten.
Hij is eerder te herkennen aan zijn staart.
Op het middenpaneel van dit Heremietentriptiek uit Venetië zien we bovendien de heidense zuil.

Is het landschap op De heilige Hiëronymus in gebed uit Gent tekenend voor wat er in Hiëronymus omgaat?
Zijn de drie monochrome reliëfs op het muurtje, de restanten van een troon?
Verduidelijken die reliëfs in combinatie met de gebaren van Hiëronymus zijn tweestrijd, zijn worsteling met zijn kuisheid?
De rechterhand van de heilige wijst naar het reliëf met de bestijging van de eenhoorn, terwijl de beweging van de linkerhand naar het reliëf van Judit gaat.
Zijn armen vormen hierdoor een kruis.

Naar Christus aan het kruis strekt Hiëronymus zijn hand uiteindelijk uit.
De heilige Hiëronymus kiest uiteindelijk voor geloof en verlossing.


Kunstwerk

Heremietentriptiek (middenpaneel) (circa 1495-1505)
Olieverf op eiken, 85,7 x 28,9 cm
Venetië - Gallerie dell'Accademia



Bronnen

- Stefan Fischer - Jheronimus Bosch, Het complete werk
Keulen 2014

- Matthijs Ilsink & Jos Koldeweij - Jheronimus Bosch, Visioenen van een genie
Den Bosch 2016



JHERONYMUS BOSCH - VISIOENEN VAN EEN GENIE




HIËRONYMUS

De mythische eenhoorn



Het reliëf links op de troon waarvoor Hiëronymus zich bevindt, toont een man die op het punt staat een nauwelijks in te tomen eenhoorn te bestijgen.
Plinius de Oudere schreef in de eerste eeuw dat het moeilijk was een eenhoorn te vangen.
Alleen een maagd kon dat, door haar puurheid.
In haar schoot zou het dier rusten.

In het christendom werd Maria de maagd die zich ontfermt over haar zoon Jezus (de eenhoorn).
De hoorn symboliseeerde de eenheid tussen God en Christus.
Zo werd de eenhoorn op fabelachtige wijze verchristelijkt.

Of moeten we denken aan een bijbelse psalm?
Verlos mij uit de muil van de leeuw; en verhoor mij van de hoornen der eenhoornen
(Psalm 22,22 in de Statenvertaling van 1619 waarbij 'verhoren' staat voor 'luisteren naar';
andere vertalingen hebben 'verlossen' of 'ontrukken')
In de tijd van Bosch leefde de overtuiging dat de hoorn van de eenhoorn religieuze werking had.

Maar waarnaar verwijst de eenhoorn op Bosch' schilderij?
Is het de innerlijke strijd van Hiëronymus zijn onkuise gedachten te bedwingen?
Allesbehalve eenduidig is de eenhoorn zeker niet.
Hij symboliseerde van alles en kon totaal tegenovergestelde betekenissen krijgen.

Judit onthooft Holofernes



Op de buitenzijde van de troon is een episode uit het apokriefe of deutero-canonieke bijbelboek Judit aangebracht.
Op een veldbed in een tent ligt de door Judit onthoofde veldheer Holofernes, met op de grond een slapende wachter.
Judit loopt naar buiten met het afgehouwen hoofd.
Een dienares staat klaar met een mand om de kop over te nemen.

Staat de maagdelijkheid van Judit hier symbool voor de kuisheid die Hiëronymus probeert te behouden?

Man in korf



Aan de voet van de troon is een derde moeilijk te duiden scène te zien.
Een man zit tot zijn middel in een korf.
Uit zijn kont steekt een stok met daarop een uiltje dat door andere vogels wordt belaagd.
De uil is een nachtdier dat zich afwendt van het daglicht.
Symboliseert hij hier de zondaar Hiëronymus die moeite heeft zijn kuisheid (licht) te bewaren?

Nota bene: dit is vermoedelijk de allerkleinste uil in het oeuvre van Bosch.
Hij schilderde dit dier opvallend vaak.


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen