Paul Verheijen

JHERONYMUS BOSCH

Broederschapsretabel


Twee Johannesen

Jheronimus Bosch schilderde voor het Maria-retabel in de kapel van de Lieve Vrouwe Broederschap in de Sint-Janskerk in Den Bosch hoogstwaarschijnlijk twee bovenluiken:
rechts Johannes op Patmos, dat zich nu in de Staatliche Museen in Berlijn bevindt, en links dit paneel.
De hele compositie is daarom sterk naar rechts gericht.
In de Sint-Janskerk werden de feesten van Johannes de Apostel / Evangelist en Johannes de Doper op vrijwel dezelfde wijze gevierd.

Vredig landschap?

Peinzend ligt De Doper, gehuld in het rood van de passie en uitgestrekt over het hele paneel, in een weids landschap dat de woestijn of eenzame natuur verbeeldt waarin hij verbleef.
In dit schijnbaar paradijselijke landschap wordt een hert door een beer verslonden, terwijl een andere beer aan een boom staat te schudden.
Uit zijn mouwen piept een harig onderkleed en met zijn rechterhand wijst Johannes naar het Lam Gods, het dier dat verwijst naar Christus en het bijna vaste attribuut van de Doper is geworden, vanwege zijn uitspraak:
Zie het Lam Gods dat wegneemt de zonden der wereld.
(Johannes 1,29)

Distelplant en vogels

Vóór Johannes bevindt zich een distelachtige plant met drie vruchten die de vorm hebben van een granaatappel.
Deze fantasieplant bedekt in zijn geheel de schenker van het schilderij die oorspronkelijk op het paneel stond.
Drie vogels op drie verschillende niveaus pikken aan de vruchten en ervoor ligt een dode vogel.
Zoals zo vaak bij Bosch is de mogelijke symboliek moeilijk te duiden.
Verwijst hij hier naar de drie mogelijke toestanden van de menselijke ziel na zijn dood: (van onder naar boven) hel, vagevuur en hemel?
Granaatappels staan symbool voor vruchtbaarheid vanwege hun vele zaden, maar ook voor de dood (het geslachte Lam Gods?) vanwege de rode kleur van het binnenste van de vrucht.
In het bijbelse Hooglied worden de wangen van de vrouw vergeleken met een granaatappel.

Achterzijde

Het paneel is ooit in de dikte doorgezaagd, zodat we moeten gissen wat er op de achterzijde heeft gestaan.
De achterzijde van de pendant met Johannes op Patmos bevatte een in duisternis zwevende tondo met passiescènes in semigrisaille geschilderd.
Mogelijk dat op de keerzijde van deze Johannes de Doper een soortgelijk tondo was afgebeeld met scènes uit de kindheid en het openbare optreden van Christus.

JOHANNES

JHERONYMUS BOSCH - VISIOENEN VAN EEN GENIE

Kunstwerk

Broederschapsretabel (linkerpaneel) (circa 1490-1495)
Olieverf op eiken, 48,5 x 40,5 cm (oorspronkelijk circa 63 x 43 cm)
Madrid - Museo Fundación Lázaro Galdiano

Bronnen

- Stefan Fischer - Jheronimus Bosch, Het complete werk
Keulen 2014

- Matthijs Ilsink & Jos Koldeweij - Jheronimus Bosch, Visioenen van een genie
Den Bosch 2016

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen