Paul Verheijen

JONATAN

Afscheid van een geliefde


Eeuwige vriendschap

Jonatan, de zoon van koning Saul, is een van de fascinerendste figuren uit de twee boeken Samuël van het Eerste Testament.
Zonder enige wrok of jaloezie accepteert hij het feit dat David de volgende koning zal zijn en niet hij, de kroonprins.
Bij zijn eerste ontmoeting met David voelt Jonatan onmiddellijk genegenheid voor David en gaat hij van David houden als van zichzelf.
Hij trekt de mantel uit die hij zelf draagt en geeft hem aan David.
Ook geeft hij hem zijn kleed, zijn zwaard, zijn boog en zijn gordel. (1 Samuël 18, 1 en 4).

Jonatan had één van Israëls grote koningen kunnen worden als hij niet zo hopeloos in de knoei zou zijn geraakt vanwege deze uitgesproken en trouwe vriendschap voor David, waardoor hij in botsing kwam met zijn vader.
Saul, de manisch-depressieve koning met zijn dwaze uitvallen en waanideeën, zag in David de opkomende held van Israël en dus een gevaarlijke rivaal.
Toen Saul probeerde David te doden, besefte Jonatan dat hij zijn vriend moest helpen vluchten, hetgeen tot gevolg had dat Saul ook zijn eigen zoon Jonatan vervloekte en uit de weg wilde ruimen.
Jonatan zoekt David op in zijn vluchtplaats om afscheid te nemen.
David komt voor de dag uit zijn schuilplaats bij een steen (zie onder), werpt zich voorover op de grond en buigt zich driemaal neer.
Zij kussen elkaar en wenen om elkaar, totdat David zich vermandt. (1 Samuël 20,41-42)
Een definitief afscheid is het niet, want drie hoofdstukken later ontmoeten de twee elkaar opnieuw.
Aan het begin van het tweede boek Samuël krijgt David te horen dat Jonatan in een strijd is gesneuveld.

Rembrandt en Saskia?

Rembrandt schilderde het afscheid bij de steen.
Hij koos ervoor om Jonathan als de oudere van de twee vrienden te tonen.
David draagt de van Jonatan verkregen prachtige kleren en een duur zwaard, de gordel opgevat als een sjerp.
Rembrandts keuze voor deze scène is niet toevallig wanneer we bedenken dat hij het schilderde in 1642, het jaar dat zijn vrouw Saskia van Uylenburgh leed aan vermoedelijk TBC.
Zij stierf op 14 juni van datzelfde jaar.
Het thema 'afscheid van een geliefde' is zeer waarschijnlijk ingegeven door deze persoonlijke tragedie van Rembrandt.
Geeft hij daarom Jonathan karaktertrekken van zichzelf, terwijl hij David schildert op zijn rug gezien, zodat zijn gouden lokken en figuur met Saskia geassocieerd kunnen worden?
Hoe het ook zij: we kijken naar twee mensen gegrepen door een heftige emotie.

De Steen

Links op de voorgrond zien we een stuk steen of rots.
De Hebreeuwse tekst schrijft ha-e'ben ha-e'zel, hetgeen vertaald kan worden met die steen.
Sommige bijbelvertalingen kiezen er echter voor het tweede lid als eigennaam te lezen en krijgt deze steen de Hebreeuwse naam Haëzel, of nog korter: Ezel.
De bijbelschrijver denkt vermoedelijk aan een soort wegwijzer of markeersteen.
Kunstwerk

Rembrandt van Rijn - Davids afscheid van Jonatan
Olieverf op paneel
73 × 61 cm
sign. en dat. Rembrandt f. 1642
Sint Petersburg - Hermitage

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen