Paul Verheijen

JOHANNES DE DOPER


JHERONIMUS BOSCH

Flavius Josephus

De enige bron buiten de bijbel die Johannes de Doper noemt, is de Ioudaikè Archailogia (Latijn: Antiquitates Judaicae), Joodse Oudheden. geschreven tussen 79 en 94 na Christus door de joodse historicus Flavius Josephus.
Johannes de Doper wordt door Josephus in verband gebracht met een conflict dat ontstond tussen de koning van Petra, Aretas, en Herodes Antipas.
Antipas was jarenlang getrouwd met de dochter van Aretas, maar toen Antipas eens logeerde bij zijn halfbroer Philippus, werd hij verliefd op diens vrouw Herodias.
Antipas vroeg haar ten huwelijk en Herodias stemde hiermee in op voorwaarde dat hij zou scheiden van de dochter van koning Aretas.
Aretas werd door zijn dochter op de hoogte gebracht van het beoogde nieuwe huwelijk van Antipas waarop hij een grensoorlog begon tegen hem.
In die oorlog werd het hele leger van Antipas in de pan gehakt, mede als gevolg van infiltratie van Philippus-aanhangers binnen het leger van Antipas.
Sommige joden zagen in deze ondergang van Antipas de hand van God als wraak op de executie die hij had voltrokken aan Johannes de Doper.

PIETRO PERUGINO
& BERNARDINO PINTURICCHIO

De Oude Geschiedenis van de Joden

Joannes was een goed man.
Hij riep de joden op deugdzaam te leven, tegenover elkaar gerechtigheid te betrachten, en eerbied tegenover God, en zich door hem te laten dopen.
Het eerste diende vooraf te gaan aan het tweede, want alleen dan was het dopen welgevallig in de ogen van God.
De doop diende niet tot vrijstelling van zonden, maar was een manier om het lichaam ritueel te reinigen nadat ze daaraan voorafgaand hun ziel al gereinigd hadden door te leven in gerechtigheid.
Toen de mensen massaal toestroomden en ze, door naar zijn woorden te luisteren, bovenmate opgewonden werden, werd Herodes bang.
Hij vreesde dat iemand die over zoveel overredingskracht beschikte, de mensen wel eens tot opstand zou kunnen oproepen.
Het leek er namelijk op dat ze in alles zijn raad volgden.
Hij vond het veel beter om, voordat er revolutie en ellende van zou komen, zelf het initiatief te nemen en de man te doden dan om pas als het eenmaal zover was in te grijpen.
Daar zou hij dan wel eens berouw van kunnen krijgen.
Herodes vertrouwde hem niet erg.
Dus werd Joannes opgepakt, naar het eerder genoemde fort Machaerus overgebracht, en daar gedood.
De joden nu hielden het erop dat het leger ten onder was gegaan omdat God Herodes kwaad had willen doen en dat het een wraakactie was.

(Boek XVIII, 117-119, vert. Meijer-Wes 1996)

MATTHIAS GRÜNEWALD

De bijbelse versie

In de bijbel is Johannes de Doper veel belangrijker dan bij Josephus.
De evangelisten zien hem, naast iemand die mensen inspireerde tot een deugdzaam leven, vooral als een voorloper van Jezus.
In tegenstelling tot wat Josephus beweert, wordt Johannes' executie niet in verband gebracht met de nederlaag van Antipas, maar direct met het huwelijk van Antipas en Herodias zelf.
Johannes had daar kritiek op geuit, hoogstwaarschijnlijk in verband met het zogenaamde leviraats- of zwagerhuwelijk.
Dat hield in dat wanneer een vrouw kinderloos weduwe werd, de broer van haar man met haar diende te huwen om nageslacht veilig te stellen (zie Deuteronomium 25,5-10).
De kritiek van Johannes op Antipas was, dat zijn broer Philippus nog niet was overleden en zijn huwelijk met Herodias dus tamelijk prematuur en als onwettig beschouwd moest worden.
Bovendien wordt de ter dood brenging van Johannes ingevuld als een onthoofding na een feestelijk banket, hoewel, volgens Matteüs, Herodes dat uit angst voor het volk in eerste instantie niet durfde hij dat niet.
Het volk hield Johannes voor profeet.
De evangelist Markus is veel positiever over Herodes en meldt dat hij Johannes eigenlijk in bescherming wilde nemen.
Herodias is echter het kwade genius.

IGOR MITORAJ

Banket-onthoofding

In de eerste eeuw v.Chr. schreef de Romeinse geschiedschrijver Titus Livius in zijn Ab Urbe Condita minachtend over een zekere consul Flaminius die een drink- en eetgelag organiseerde en daarvoor een courtisane uitnodigde, op wie hij smoorverliefd was.
Tegenover deze beruchte vrouw schiep hij hevig op over de strengheid waarmee hij rechtzaken onderzocht en de velen die hij ter dood had veroordeeld, waarop de vrouw vroeg of ze niet eens zo'n executie mocht meemaken.
Hierop beval de toegeefijke Flaminius een van de veroordeelden naar binnen te brengen en met het zwaard zijn hoofd af te slaan.
Aldus maakte hij van deze executie een schouwspel voor een schaamteloze hoer, aldus Livius.

En wat schrijven Matteüs en Marcus ongeveer een eeuw later?
Op een feest ter ere van Herodes' verjaardag treedt de dochter van Herodias* tot zijn groot genoegen op als danseres.
Hij belooft haar alles te schenken wat ze wenst.
Opgestookt door haar moeder Herodias (die het bloed van Johannes natuurlijk wel kon drinken) vraagt ze om het hoofd van Johannes de Doper.
Bedroefd om deze wens willigt Herodes haar wens in om voor zijn gasten geen gezichtsverlies te lijden.
Het hoofd van Johannes wordt vervolgens op een schotel gebracht naar het meisje die het overhandigt aan haar moeder.
Leerlingen van Johannes komen de rest van het lijk halen om het te begraven en brengen Jezus op de hoogte van Johannes' dood.

De evangelist Lucas meldt Johannes' levenseinde slechts summier en fragmentarisch en de vierde evangelist, Johannes, schrijft over Johannes' dood helemaal niets.
* De dochter heeft geen naam, maar Josephus noemt haar Salome als dochter van Herodias en Philippus.
Zij is in dat geval dus een stiefdochter van Antipas.
In sommige handschriften van Marcus is zij wél de dochter van Antipas en Herodias.
(Matteüs 14,1-12; Markus 6,14-29; Lucas 3,19-20 en 9,9)

PABLO GARGALLO

ODILON REDON


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen