Paul Verheijen

PIERO DELLA FRANCESCA

Legende van het ware kruis


Jacobus de Voragine – Legenda Aurea

Circa 1270 schreef Jacobus de Voragine de Legenda Aurea.
Hierin beschrijft hij de levens van vele heiligen.
Ze staan bol van historische onjuistheden en verraden een weinig kritische blik.
Het gaat dan ook om hagiografieën en niet om biografieën.
Ik lees ze graag omdat de vermelde wonderbaarlijke gebeurtenissen in al die heiligenlevens elkaar voortdurend lijken te overtreffen.
Het is als met Hollywoodfilms: je weet dat het zo niet echt of echt niet is gebeurd en toch kun je ervan genieten.

Frescocyclus in Arezzo

Wereldwijd worden er zoveel relieken van delen van het kruis van Christus vereerd, dat daar met gemak een tiental stevige kruisen van gereconstrueerd zouden kunnen worden.
In Arezzo bevindt zich een prachtige frescocyclus in de San Francesco.
Uitgebeeld is de vinding van het enige echte kruis waaraan Christus is gestorven.
Blijkbaar had men in de 15de eeuw ook al twijfels over al dat vereerde hout her en der.
De legende is tamelijk lang en warrig, mede omdat ze een periode van vele eeuwen beslaat.
Op deze pagina heb ik een samenvatting gemaakt in vijf fases van de twee hoofdstukken uit de Legenda Aurea die de legende verhalen, te weten hoofdstuk 68 De Inventione Sanctae Crucis (‘Over de vinding van het heilig kruis’) en hoofdstuk 137 De Exaltatione Sanctae Crucis (‘Over de verheffing van het heilig kruis’).
In de tekst verwijs ik naar de corresponderende negen afbeeldingen in de frescocyclus die tussen 1452 en 1466 werd geschilderd door Piero della Francesca.
Piero della Francesca was een van de meest rigoureus werkende wiskundige kunstenaars uit de Renaissance.
Zijn fascinatie voor geometrie en perspectief is te zien in harmonieuze groeperingen van geometrische vormen tegen bijvoorbeeld landschappen van sublieme, rustige kleuren.

De afbeeldingen 10 t/m 12 (Annunciatie en twee profeten) horen feitelijk niet bij de cyclus.

ANNUNCIATIE

Fase 1: Adam (circa 5000 v.Chr.)


1 - Dood van Adam
Adam zond op zijn sterfbed zijn zoon Set naar de poort van het aards paradijs om te vragen naar een beetje olie uit het bos van Barmhartigheid.
Wanneer hij een beetje van deze olie op zijn lichaam zou kunnen wrijven, zou hij genezen zijn.
De aartsengel Michaël bij de poort van het paradijs weigerde de olie te geven en vertelde dat de olie pas over vijfduizend jaar (de tijd van Jezus’ kruisdood) verkrijgbaar zou zijn.
In plaats hiervan gaf de aartsengel aan Set een tak van de boom van goed en kwaad, die geplant moest worden bij het graf van Adam.
Op het moment dat de tak was uitgegroeid tot een boom en die boom vrucht had voortgebracht, zou Adam genezen zijn.
Toen Set was teruggekeerd, vond hij zijn vader al gestorven en zoals de aartsengel hem had geïnstrueerd, plantte hij de tak op het graf van zijn vader (afbeelding 1).

AARTSENGELEN

Fase 2: Koning Salomo (circa 950 v.Chr.) en de koningin van Seba


2 - Koningin van Saba
De tak was een schitterende boom geworden tegen de tijd dat Salomo koning werd.
De koning, onder de indruk van de boom, liet hem omhakken omdat hij hem graag wilde gebruiken voor de bouw van de tempel van Jeruzalem.
Toen bleek dat dit niet kon, legden de arbeiders hem over het water van de Siloë om hem als brug te gebruiken.
Daar lag hij toen de koningin van Seba bij koning Salomo op bezoek kwam.
Zij zag het hout en hoorde een innerlijke stem die haar profeteerde dat dit hout eens de Redder van de wereld zou dragen.
Zij knielde daarom neer om het hout te vereren (afbeelding 2, linkerscène, let op de meesterlijke verkorting van het witte paard en de figuren van de wachtende dames met hun kalmte, schoonheid en rijke kleding).

3 - Begraven heilig hout
Zij vertrouwde die informatie toe aan koning Salomo en voorspelde hem dat dit hout het einde van het jodendom aankondigt (afbeelding 2, rechterscène). Salomo gaf daarop het bevel het hout te begraven (afbeelding 3).

N.B.: tijdens de Middeleeuwen werd de ontmoeting tussen koning Salomo en de koningin van Seba beschouwd als een allegorie op het huwelijk van de kerk met Christus en als bewijs van de triomf van het christendom op het heidendom.

Fase 3: Jezus Christus

In de dagen van het proces tegen Jezus, kwam het hout uit de aarde te voorschijn en de Joden gebruikten het om er het kruis voor Christus van te maken.
Eeuwen gingen daarna voorbij waarin Jeruzalem werd verwoest en de Joden verstrooid raakten en het kruis samen met de twee kruisen van de misdadigers vergeten werden.

Fase 4: Keizer Constantijn en zijn moeder Helena (4de eeuw)


4 - Droom van Constantijn

In de slag bij de Milvius-brug leverden Constantijn en Maxentius aan de oever van de Tiber strijd om uit te maken wie van hen beiden het imperium van Rome zou besturen.
Toen Constantijn sliep verscheen hem een engel van de Heer en toonde hem een lichtend kruis en kondigde hem aan dat hij zou overwinnen uit kracht van dit teken (afbeelding 4).
De vinger van de engel loopt in doorgetrokken lijn direct naar het hoofd van de slapende Constantijn.
Twee soldaten (een van voren, de ander van achteren gezien) bewaken met hun lans de tent van Constantijn.
Een man zit geleund met zijn linkerelleboog op de rand van Constantijns bed en kijkt het fresco uit naar de kijker.
Feitelijk is hij prominenter in beeld dan de keizer.
Wie is hij? Een bediende? Een zelfportret van de schilder?
(Vergelijk de tweede persoon links in de tempel van Salomo op afbeelding 2).

5 - Overwinning Constantijn op Maxentius
Op de dag van het gevecht hield Constantijn een kruis in de hand en joeg zijn tegenstander op de vlucht (afbeelding 5).

6 - Foltering van Judas

Hij bekeerde zich tot het christendom (al liet hij zich pas dopen op zijn sterfbed in 337) en beval met het edict van Milaan uit 313 vrijheid van religie en maakte een eind aan de godsdienstvervolgingen.
Verlangend het heilig kruis te vinden, zond de keizer zijn moeder Helena naar het oosten om een Jood Judas te zoeken, die het geheim wist waar het Kruis verborgen lag.
Judas weigerde het geheim te vertellen.
Hij werd neergelaten in een put en tot de hongerdood veroordeeld.
Na zes dagen vroeg de Judas om vrij gelaten te worden in ruil voor het geven van informatie (afbeelding 6).

7 - Vinding en identificatie van het ware kruis
Gravend op Golgota, op de plek waar keizer Hadrianus in de tussenliggende jaren de Venus-tempel had laten bouwen, vond Helena drie kruisen.
Men wist nog niet welk kruis het kruis van Jezus was.
Door een wonder kwam men daarachter.
Het kruis dat het dode lichaam van een jonge man tot leven deed komen, moest het ware kruis zijn (afbeelding 7).

Een deel van het kruis werd in Jeruzalem achtergelaten, een deel werd meegenomen naar Constantinopel, de nieuwe hoofdstad van de keizer.

Fase 5: Koning Khusro en keizer Herakleios (7de eeuw)


8 - Slag tussen Heraclius en Croesus
Drie eeuwen later haalde de Perzische koning Khusro, ook wel Chosro of Chosroes geheten, het hout van het kruis weg uit Jeruzalem en in een bui van zelfverheerlijking plaatste hij het aan de rechterzijde van zijn eigen troon.
Aan de linkerzijde zette hij een haan. Hiermee beeldde hij de heilige Drievuldigheid te uit.
Hijzelf liet zich God de Vader noemen, het kruishout was de Zoon Christus en de haan stelde de Heilige Geest voor (afbeelding 8).

9 - Aanbidding van het kruis

De Byzantijnse keizer Herakleios versloeg in een man tot man gevecht Khusro.
Omdat Khusro weigerde zich tot Christen te laten dopen, onthoofdde Herakleios hem.
Het heilig kruis bracht hij terug naar Jeruzalem.
Bij de stadspoort dwong een engel hem blootsvoets te gaan en het kruis zelf te dragen, waarna hij het kruis verheerlijkte (afbeelding 9).
Bron

Anna Maria Maetzke (e.a.) - Piero della Francesca, La leggenda della vera Croce in San Francesco ad Arezzo
Milano 2000

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen