Paul Verheijen

REMBRANDT

Bathseba


Het verhaal van David en Bathseba

Bathseba’s schoonheid is zo overweldigend dat David, de inmiddels namens JHWH gezalfde koning, daardoor tot verkrachting en moord wordt gedreven.
De eerste keer dat David haar ziet, is zij aan het baden.
Haar man Uria is dan ten strijde getrokken.
De koning ‘neemt’ de mooie vrouw.
Deze verkrachting leidt tot zwangerschap.
Om zijn vaderschap te maskeren, roept David Uria terug en doet verwoede pogingen hem met zijn vrouw te laten slapen.
Deze opzet mislukt, waarop David zijn neef en legerbevelhebber Joab een brief stuurt met het bevel Uria aan het front in de strijd te plaatsen zodat hij sneuvelt.
Deze opzet slaagt wel, Bathseba wordt Davids vrouw en zij bevalt van een zoon die in het verhaal verder naamloos blijft.

Maar wat David gedaan had, was slecht in de ogen van JHWH, zo eindigt de schrijver van het tweede boek Samuël hoofdstuk 11.
Hoe kaart JHWH deze schoftenstreek aan?
In de persoon van de profeet Natan slaat hij David om de oren.
Natan vertelt een voorval van een rijke man die zelf schapen en runderen in overvloed heeft, maar die, toen er een reiziger op bezoek kwam, niettemin het enige lammetje van een arme stadgenoot afpakte om dat zijn gast als maaltijd te bereiden.
Dat lammetje was bovendien het troeteldier van de arme man.
Wanneer David dit hoort, is hij woedend en spreekt hij het doodvonnis uit over de rijke man, maar daarmee ook tegelijk over zichzelf, want, zo hakt Natan erin met vier krachtige lettergrepen:
Jij bent die man.

Het vertelde voorval is een klinkend voorbeeld van een parabel dat foutief gedrag aan de kaak stelt.
De grootste en meest eerbiedwaardige koning van Israël wordt afgeschilderd als een gevoelloze verkrachter en moordenaar, maar ook als een man met een diep schuldbesef.
Over de gevoelens van Bathseba lezen we niets.
Daar hebben we nu Rembrandt voor.

Levensgroot naakt

Slechts tweemaal heeft Rembrandt een naaktfiguur levensgroot geschilderd: de Danaë (1636) in de Hermitage te Leningrad en deze Bathseba uit waarschijnlijk 1654.
Het is mogelijk, dat Hendrickje voor Bathseba model heeft gezeten.
Ze zit naakt op de rand van een soort bassin.
In haar rechterhand houdt ze Davids verzoekbrief.
Die brief wordt in het bijbelverhaal nergens vermeld, maar ontbreekt zelden in afbeeldingen van Bathseba.
De oude vrouw die haar voeten verzorgt, komt in het verhaal eveneens niet voor.
Mogelijk is het een verwijzing naar de voetwassing door Christus in hoofdstuk 13 van het evangelie volgens Johannes.

Het Bathseba-verhaal bood schilders een welkome gelegenheid om vrouwelijk naakt te schilderen.
Het staat in de bijbel, wat wil je nog meer.
Meestal koos men het moment, waarop David de mooie Bathseba vanaf het dak van zijn paleis ziet zitten bij een bassin in haar tuin, omringd door dienaressen die haar toilet verzorgen.
Maar Rembrandt liet die hele entourage weg.
Heel fijnzinnig heeft Rembrandt de innerlijke tweestrijd van de vrouw uitgebeeld:
moest zij haar koning gehoorzamen of haar man trouw blijven?
Nadenkend buigt zij het hoofd.
Röntgenfoto's hebben aangetoond, dat Rembrandt de stand van het hoofd eerst anders had geschilderd en dat hij Bathseba deze peinzende houding pas heeft gegeven, toen het schilderij al nagenoeg voltooid was.

DAVID

REMBRANDT - CARAVAGGIO

Kunstwerk

Rembrandt Harmanszoon van Rijn (1606-1669)
Bathseba met Davids brief ges. en gedat. Rembrandt ft 1654
Olieverf op doek, 142 x 142 cm
Parijs - Louvre
Bron

Rijksmuseum Amsterdam - Rembrandt 1669 / 1969
Amsterdam 1969

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen