Paul Verheijen

JOSÉ DE RIBERA

Martelaarschap Filippus


De Apostel

Alleen de evangelist Johannes geeft in vier scènes enkele bijzonderheden over leerling van Jezus met een Griekse naam die zoveel betekent als 'paardenliefhebber'.
(Johannes 1,43-51; 6,1-15; 12,20-36; 14,1-14)

In latere eeuwen zijn allerlei wonderbaarlijke legendes over een drakenverdrijving en dodenopwekkingen door Filippus verzameld onder andere in het apokriefe boek Handelingen van Filippus waarin hij nogal eens wordt verward met de gelijknamige diaken uit de Handelingen der Apostelen.
Over zijn levenseinde vertelt de Legenda Aurea dat Filippus, toen hij 87 jaar was, door de heidenen werd opgepakt en aan het kruis geslagen, net als zijn meester Jezus, over wie Filippus uiteraard veel preekte.
Zijn twee maagdelijke dochters werden naast hem begraven, een aan de rechter-, de andere aan de linkerzijde, aldus Jacobus de Voragine.
Andere bronnen weten nog aan te vullen dat Filippus met zijn hoofd naar beneden werd gekruisigd.
Het Roomse Martelaarsboek schrijft voor 1 mei:
De geboortedag van de heilige apostelen Filippus en Jakobus.
Nadat Filippus bijna geheel Scythië tot het Christendom bekeerd had, werd hij te Hierapolis, een stad in Klein-Azië, aan het kruis gehecht en onder stenen bedolven.
Zo stierf hij een roemvolle dood.

87 jaar?

Niet gespijkerd, maar met touwen vastgebonden, schildert Ribera Filippus' kruisiging.
Dit schilderij werd lange tijd betiteld als het martelaarschap van Bartolomeüs, de apostel die levend werd gevild.
Pas in 1953 gaf de Amerikaanse kunsthistorica Delphine Fitz Derby het ware onderwerp aan.
Geschilderd met figuren die misschien groter zijn dan de natuurlijke grootte, presenteert het doek het martelaarschap als een indrukwekkend religieus en menselijk drama.
Filippus, zijn lange ledematen vergroot, keert zich naar de hemel en smeekt in zijn angst om goddelijke hulp.
Er is geen verheerlijking of of een koor van engelen, het martelaarschap van Ribera is in essentie een aards gebeuren.
Filippus' hoofd is hier zeker geen 87 jaar die hem door de hagiografische bronnen worden toegeschreven.
Dat laat een man van middelbare leeftijd zien met een sterke huidskleur.
Het is gebrand, kort haar en een snor, ongetwijfeld aanwezig bij het model dat Ribera gebruikte.
Maar zijn lichaam lijkt wel versleten en verouderd.

Met grote theatraal effect schildert de kunstenaar de zware lichamelijke inspanning van de twee beulen die aan de touwen trekken om de dwarsbalk langs de paal te hijsen.
Een derde beul houdt Filippus vast bij één been.
Sommige toeschouwers kijken medelijdend, andere lijken onverschillig te zijn.

Door het lage gezichtspunt valt het oog op een enorme en mooie blauwe hemel.
Ribera demonstreeert in dit vierkante werk tevens zijn picturale vaardigheid door het gebruik van rijke en verzadigde kleuren.
Bron

Gabriele Maria Finaldi - 100 Obras Maestras del Museo del Prado
Museo Nacional del Prado, 2008, p. 116

Kunstwerk

José de Ribera (1591-1652)
Martirio de San Felipe (1639)
Olieverf op doek, 234 x 234 cm
Madrid - Prado

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen