Paul Verheijen

OSUNA

Contrareformatie door Ribera


PETRUS


Calvarië

HIËRONYMUS

SEBASTIANUS


Bartolomeüs

Invloed van Caravaggio?

De vaak geopperde invloed van Caravaggio op het werk van José de Ribera (ook:Giuseppe Ribera of Giusepe de Ribera, Xàtiva, 1591 – Napels, 2 september 1652) wordt niet door elke kunsthistoricus erkend.
Andere invloeden hebben zijn artistieke werk eveneens bepaald.
Italiaanse schilders als Correggio en Veronese, de Vlaamse School met Rubens en Antoon van Dyck en de Spaanse School (Sevilla) met Velázquez worden in dit verband ook genoemd.
Beide scholen onderscheidden zich door hun meer zinnelijke en vrouwelijke aspecten.
Niettemin kwam Ribera mogelijk al door zijn leraar en later vooral door zijn verblijf in Italië in contact met Caravaggistische invloeden zoals het gebruik van tenebroso (op zijn Frans en Italiaans respectievelijk clair-obscur en chiaroscuro genoemd).
Diens zogenaamde realisme laat Ribera zien in zijn voorstellingen van oude, gebrekkige mensen zoals heilige boetelingen.

Christelijk lijden

Na zijn vestiging in Napels werd Ribera de grondlegger van de Napolitaanse school (van Tenebristen) met dramatische chiaroscuro-effecten vol diepgloeiende kleuren.
Andere kenmerken van zijn stijl betroffen de expressiviteit van de personages en het weglaten van overbodige verhalende elementen, zodat de achtergrond tot een minimum beperkt werd.
Zijn realistische inslag was bijvoorbeeld ook af te lezen aan zijn oog voor details, omdat hij ook een buitengewoon kundig schetser was.
Ribera's losse en ook wel heftige kwastgebruik (alla prima) betekende echter niet dat zijn schilderwerk het aan zorgvuldigheid en levendigheid ontbrak.
In vergelijking met Caravaggio zou Ribera volgens de ene kunsthistoricus eerder als grotesk en subjectief, volgens de ander zou zijn realisme meer als wrang, bijtend en zelfs gruwelijk te betitelen zijn.
Wreedheid zou zelfs een karakteristiek zijn van de Napolitaanse School.
In ieder geval werden martelscènes door de maniera grande waarin ze geschilderd waren, verheven tot de ultieme retoriek van het christelijk lijden. Kijk hier bijvoorbeeld maar eens naar het realisme in de manier waarop Bartolomeüs wordt gevild. Zijn weergave van het gewone individu die juist uit die sterfelijke mensheid voorkwam, ging bij Ribera met meer sympathie gepaard.

Ouderdom in religieus perspectief

Het thema van de ouderdom heeft bij Ribera een positieve lading.
Ouderdom werd niet meer op een spottende of denigrerende wijze tegen het jeugdige of het schone afgezet, maar werd een zelfstandig gegeven dat ten eerste inhoudelijk geassocieerd werd met devotie, zoals goed te zien is in zijn afbeelding van Petrus en Hiëronymus.
De lelijke vorm van de ouderdom werd gecompenseerd door de verheven inhoud ervan.
Dat had naast een retorisch doel, namelijk bij het publiek emoties opwekken als eerbied, toewijding of vroomheid, eveneens een artistiek doel.
Doordat Ribera in staat was het lelijke op een esthetisch aangename wijze neer te zetten, toonde hij een vorm van virtuositeit die moest leiden tot meraviglia (verwondering).
Geplooide buiken en gerimpelde handen waren naast realistische details, ook attributen van oude onaantrekkelijke lichamen die stonden voor de vergankelijkheid van het menselijke bestaan.

Ribera is hierdoor te beschouwen als een soort voorloper van de esthetica van het lelijke.
Onderwerpen mochten qua artistieke uitbeelding best visueel onaantrekkelijk zijn, als de aanblik ervan maar omsloeg in bewondering.
Deze ontwikkeling werd deels bepaald door de denkbeelden van de Contrareformatie.
Kunstwerken

Jose de Ribera - Vijf werken olieverf op doek (1616-1618)

San Bartolomé
179 x 130 cm

San Pedro
179 x 130 cm

El Calvario
336 x 230 cm

San Sebastian
179 x 130 cm

San Jerónimo
179 x 130 cm

Osuna - Museo de Arte Santa

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen