Paul Verheijen

TRANSFIGURATIE

Rafaëls ultieme verbeelding van een gedaanteverandering


Laatste werk

Rafaël werkte tot aan zijn dood in 1520 aan dit grote werk van ongeveer 4 bij 3 meter.
Naar we mogen aannemen is dit dus het laatste werk dat hij ons heeft nagelaten.
Een vrome traditie wil dat Rafaël Jezus' hoofd daags voor zijn dood heeft geschilderd.
Het schilderij was al in 1516 besteld door kardinaal Giulio de' Medici en bestemd voor de kathedraal van het Zuidfranse Narbonne.

Het innovatieve van de voorstelling is dat hij de scène van de gedaanteverandering van Christus heeft gecombineerd met een scène die daarop volgt.

Kopie

De Transfiguratie van Rafaël wordt algemeen beschouwd als een van de absolute topstukken uit de Renaissance.
Een team van de in 1727 opgerichte mozaïekschool van de Sint Pieter in Rome vervaardigde een kopie van de Transfiguratie.
Door de uitvinding van het email-mozaïek had men de beschikking over vele kleurnuances en kon Rafaëls werk tamelijk getrouw worden nagemaakt, zeer ambachtelijk, maar letterlijk niet origineel.

Transfiguratie

De Latijnse titel Transfiguratie, gedaanteverandering, staat voor een verhaal dat niet te vinden is in het Evangelie volgens Johannes, maar wel in de drie overige, zogenaamde synoptische Evangelies (Matteüs 17, 1-9; Marcus 9, 2-10 en Lucas 9, 28-36).
Ik vat hier kort de versie van Lucas samen.
Jezus neemt drie van zijn leerlingen (Petrus, Jakobus en Johannes) mee een berg op om er te bidden.
Met dit soort vage aanduidingen wist de traditie geen raad: de naam van de berg werd 'ingevuld' met de berg Tabor.
De drie leerlingen vallen in slaap en terwijl Jezus aan het bidden is, verandert hij van uiterlijk en worden zijn kleren stralend wit.
Plotseling zijn twee profeten uit het Eerste Testament, Mozes en Elia, met hem in gesprek over zijn heengaan in Jeruzalem.
De drie leerlingen worden wakker en zijn getuige van Jezus' gedaanteverandering.
Petrus stelt vervolgens voor drie tenten neer te zetten voor Jezus, Mozes en Elia, waarbij Lucas nuchter opmerkt dat Petrus niet weet wat hij zegt.
Vervolgens wordt het gezelschap omhuld door een wolk en klinkt er een stem die zegt dit is mijn uitverkoren zoon, luister naar hem. Jezus is dan weer alleen.
Ze besluiten over het voorval te zwijgen en het aan niemand te vertellen.
Behalve dan aan Lucas, moet ik concluderen, want die weet het precies te beschrijven.

Genezing van een bezeten jongen

Als ze de volgende dag de berg afdalen komt Jezus een grote menigte tegemoet.
Een vader roept hem te hulp zijn bezeten zoon te genezen, want volgens de vader is het Jezus' leerlingen niet gelukt zijn zoon te genezen.
Jezus noemt zijn leerlingen daarop een ongelovig en tegendraads slag mensen en geneest de bezeten zoon door een exorcisme.

Rafaëls uitbeelding

Op de heldere bovenzijde van het schilderij zweeft Christus.
De houding van zijn armen preludeert op zijn aangekondigde kruisdood.
Mozes zweeft aan de rechterkant met de stenen tafel van de Tien Geboden.
De figuur links is derhalve Elia.
Van links naar rechts liggen de apostelen Jakobus, Petrus en Johannes als door de bliksem getroffen, in een respectievelijk groen, blauw-geel, en rood gewaad, wat traditioneel staat voor de christelijke deugden geloof, hoop en liefde.
Petrus heft zijn hoofd op om het hemelse visioen te zien.

Wie zijn die twee toeschouwers daar links bij de boom?
Een antwoord op deze vraag is geopperd door de feestdag van de Transfiguratie in het kerkelijk jaar erbij te betrekken.
Dat is 6 augustus en op deze dag worden ook andere heiligen herdacht.
Welk duo komt dan in aanmerking?
Het zijn mogelijk Justus en Pastor van Alcala, twee broertjes van 13 en 9 jaar die onder keizer Diocletianus in de 4de eeuw zouden zijn gegeseld en onthoofd en tot de grote martelaren van Spanje worden gerekend.
Het lijkt een plausibel antwoord, zeker als we het jeugdige uiterlijk van de twee in ogenschouw nemen.
Maar de twee kunnen ook in verband gebracht worden met de plaats Narbonne of zijn kathedraal of met jongens uit de familie van kardinaal Giulio d'Medici.
Andere bronnen benoemen de twee als de martelaren Agapit en Felix.
Kortom: we weten het niet.

Vervolgverhaal

De donkere onderzijde van het schilderij laat het 'vervolgverhaal' zien.
De linkerzijde wordt in beslag genomen door de overige negen leerlingen die niet bij de transfiguratie aanwezig zijn.
Identificatie is niet makkelijk.
De apostel linksvoor met het boek is hoogstwaarschijnlijk Matteüs die de genezing van de bezeten zoon ook heeft beschreven in zijn evangelie.
Verder neemt men aan dat de vier centrale apostelen Filippus (in het geel), Andreas (zittend), Simon (oude man achter Filippus) en Judas Taddeus (wijzend naar het bezeten zoontje) zijn.
De apostel uiterst links is Judas Iskariot.

De rechterzijde heeft Rafaël bestemd voor 'de grote menigte' met de bezeten zoon.
We zien hem rechts op de voorgrond.
De man die hem ondersteunt zal zijn vader zijn en de knielende vrouw in het midden zijn moeder die oogt als een Madonna.
Ze heeft beide armen uitgestrekt naar haar zoon.
Deze lijkt een soort epileptische aanval te hebben, geen controle over zijn ledematen en met zijn ogen te rollen.
Hij is duidelijk niet in orde.
Rafaël sluit met deze uitbeelding het beste aan bij de versie van de evangelist Lucas.
Een geest neemt bezit van hem en dan schreeuwt hij het ineens uit.
Hij laat hem stuiptrekken en schuimbekken, en laat hem bijna niet meer los, zo martelt hij hem.

(Lucas 9,38)

EXEGETISCHE NOTITIES

Bron

Francesco Papafava (red.) - I Musei Vaticani, Monumenti, Musei e Gallerie Pontificie
Firenze 1972
Kunstwerk

Raffaello Sanzio (1483-1520)
La Trasfigurazione di Cristo (1516-20)
Tempera op paneel, 410 x 279 cm
Vaticaanstad - Pinacoteca Vaticana

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen