Paul Verheijen

FRANCISCO DE ZURBARAN

Verwarde heilige vrouwen


Goddelijke portretten

Afbeeldingen van één enkele heilige die zijn of haar attribuut vasthoudt en uit de beeldruimte kijkt, behoorde tot de meest populaire werken van Zurbarán en hij benaderde dit motief op een unieke manier.
De Spaanse uitdrukking voor dergelijke afbeeldingen is retrato a lo divino, portret voor het goddelijke.
Een welgestelde dame of heer die zich liet portretteren als een heilige.
Zurbarán stuurde verschillende van dergelijke heiligenportretten naar Zuid-Amerika, een bewijs van hun populariteit.
Een klooster in Peru kocht bijvoorbeeld vierentwintig maagdelijke heiligen en in Buenos Aires schafte een klooster er vijftien aan.

Casilda van Burgos / Toledo

Casilda was de dochter van emir Mohammed Ismail van Toledo.
De Saraceense bekeerde zich tot het Christendom toen ze genezing vond voor haar bloedvloeiing bij de baden van San Vicente bij Burgos.
Ze bleef maagd en werd kluizenares.
De legende vertelt over haar dat ze heimelijk brood, verborgen in haar kleding, naar door haar vader gevangen genomen christenen bracht.
Eens toen ze werd aangehouden door moslimsoldaten die haar kleding onderzochten, veranderden de broden in rozen.
Soortgelijke legendes worden ook verteld over andere vrouwelijke heiligen.
Sommige bronnen melden dat ze in 1087 werd vermoord, andere dat ze op honderdjarige leeftijd in eenzaamheid stierf.

Elisabeth van Portugal

Elisabeth was de dochter van koning Pedro III van Aragón.
Op haar twaalfde huwde ze met een man die haar vaak ontrouw was, maar ze behandelde zijn onwettige kinderen desondanks met liefde.
Na diens dood trad ze in bij de clarissen te Coimbra in het klooster dat ze zelf had gesticht.
Hier wordt haar feest, Festas da Rainha Santa, nog steeds op 8 juli gevierd.
In de kerk S.Clara-a-Nova aldaar bevindt zich haar naar verluidt onaangetaste stoffelijke overschot.
De rozen in haar schoot symboliseren haar trouw aan haar man.

Rijk gekleed

Rijk gekleed zowel wat betreft hun juwelen als de kostbare, met juwelen geborduurde toga, heeft Zurbarán de heiligen gemodelleerd met een sterk licht dat hun monumentale gestaltes benadrukt en de sterke kleuren van hun kleren benadrukt tegen een eenvoudige achtergrond.
Zurbarán heeft met name de nadruk gelegd op de texturen van de kleding en op het gouden borduurwerk en de sieraden.
Trouw aan de legende valt het 'rozenbrood' dat ze dragen nauwelijks op en gaat als het ware op in hun kleding.
Wie de welgestelde 'echte' vrouwen en mannen zijn die Zurbarán schilderde op zo'n retrato a lo divino, is onbekend.


Casilda wordt vooral in Spanje vereerd, met name in Burgos en Toledo en wordt soms vereenzelvigd dan wel verward met Elisabeth van Portugal, omdat deze beide heiligen op afbeeldingen gewoonlijk rozen hebben als hun traditionele attribuut.
Het verschil zit in de hoofdbedekkking: een kroon hoort bij Elisabeth, een hoofdband bij Casilda.
Kunstwerken

Francisco de Zurbarán (1598-1664)
Santa Casilda (circa 1630)
Olieverf op doek, 171 x 107 cm
Madrid - Museo Thyssen-Bornemisza

Santa Isabel de Portugal (1640)
Olieverf op doek, 184 x 90 cm
Madrid - Museo Nacional del Prado

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen