Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Heiligen Kunstenaars Exposities Films Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

CARAVAGGIO

Franciscus mediterend

Ruw kruis

Franciscus had het kruisbeeld nagemaakt om alle verleidingen van de duivel af te weren; hij had het zeer ruw gemaakt om het vlees en al zijn ondeugden en zonden te kruisigen, en zo armzalig en grof dat niemand er jaloers op kon zijn.
(Thomas van Celano - Fonti Francescane, 356-357)

In gesprek met een schedel

Franciscus, herkenbaar aan een aureool, knielt evenwijdig aan het beeldvlak voor een rotsformatie die volledig in duisternis is gehuld en waarvan de aanwezigheid slechts kan worden vermoed. Zijn zware bruine kapucijnerhabijt (zie onder) is met een eenvoudig gedraaid koord om zijn middel gebonden en vertoont duidelijke tekenen van ouderdom. Opvallend is vooral de lichtgekleurde scheur op de rechterschouder, maar ook op de mouw en onder het koord zijn andere tekenen van slijtage te zien. De mouw is ook gerafeld bij de manchet. Met zijn bovenlichaam lichtjes naar de kijker gekeerd, staart Franciscus naar een schedel die in zijn uitgestrekte handen wordt gehouden. Op de grond voor hem, enigszins diagonaal en tegen een steen gestut, ligt het houten kruis, maar minder ruw dan het kruis zoals Celano het beschrijft.

Geheel uitgevoerd in een somber palet van aardekleuren, wordt de compositie gedomineerd door de krachtige figuur van Franciscus. Zijn habijt, vallend in diepe plooien die glimmen van ouderdom, benadrukt zijn leven van armoede en verzaking in navolging van Christus. Franciscus is volkomen verzonken in meditatie. Hij houdt de helder verlichte schedel voorzichtig met beide handen vast, waarbij de schedel bijna in zijn richting lijkt te kijken, wat de intensiteit van deze mystieke dialoog onderstreept. Caravaggio heeft de stigmata van Franciscus niet geschilderd. Of moeten we de vlek op Franciscus' rechterhand als stigma te beoordelen?

Origineel of kopie?

Er bestaan veel versies/kopieën van dit schilderij. De verschillen zitten in details en het formaat. Zowel over welke origineel of kopie zijn, als over de datering van de werken bestaat geen unanimiteit onder de Caravaggio-kenners. Hierboven zijn vier versies afgebeeld *, van links naar rechts:
  • Olieverf op doek, 127 x 96 cm - ±1606
    5 juni 2000 door Christie's geveild voor ruim 7 miljoen pond en nu in particuliere collectie, v/h Collectie Cesare Lampronti
    Mogelijk van Mario Minniti (1577-1740), vriend en model van Caravaggio.
  • Olieverf op doek, 128 x 97 cm - 1606
    Carpineto Romano - San Pietro (sinds 1970 in bruikleen in Rome - Palazzo Barberini)
  • Olieverf op doek, 137 x 92 cm - 1603-05
    Rome - Particuliere collectie Cecconi (sinds 1983)
  • Olieverf op doek, 130 x 98 cm - 1610-17
    Rome - Santa Maria della Concezione (vóór 1626 in Kapucijnerconvent Monte Cavallo)
    Op de achterzijde staat geschreven: Il S.re Francesco de Rustici da [que]esto quadro a i padri Capucini [...], 'De heer Francesco de Rustici geeft/schenkt dit schilderij aan de paters kapucijnen. Is dit Francesco Rustici, ook wel bekend als Rustichino (1592-1625) die wordt gerekend tot de caravaggisten en heeft hij deze versie geschilderd?
    Anderen suggereren dat deze versie door Bartolomeo Manfredi (±1587-1620/1621) is geschilderd, een trouwe leerling van Caravaggio, die zelfs een geheel eigen methode ontwikkelde, later bekend als de Manfrediana methodus, om de werken van zijn meester perfect te kopiëren.
* Gekopieerd uit Harten & Martin, 2006, p.194-197
De vier versies maken in elk geval duidelijk dat het thema van een mediterende Franciscus zeer geliefd was en dat Caravaggio mogelijk verschillende opdrachten ervoor kreeg. De familie Mattei, bij wie Caravaggio in dienst was, bezat in Rome vijf paleizen. Misschien wilden zij voor elk paleis een mediterende Franciscus hebben.
De discussie over de authenticiteit concentreert zich vooral op de schilderijen uit de twee kerken. Meer daarover is te lezen in de knop hieronder.


In 1968 was de San Pieto van Carpineto Romano het toneel van een bijzondere gebeurtenis die aanleiding gaf tot een klein mysterie. Destijds werd een schilderij met de titel 'Sint Franciscus in meditatie' gevonden, vastgespijkerd aan een muur van de kerk. Het leek een perfecte kopie van het schilderij in de kerk van Santa Maria della Concezione aan de Via Veneto in Rome, dat aan Caravaggio werd toegeschreven. Onmiddellijk rees daarom een ​​belangrijke vraag: is dit werk ook van Caravaggio?
Het doek werd voor restauratie naar Palazzo Barberini gebracht. Het debat duurde jaren voort, maar uiteindelijk werd in 2000 de versie van Carpineto - zij het niet unaniem - als origineel erkend. De reden voor deze beslissing werd bepaald door een zorgvuldige analyse van de twee schilderijen. Al in 1968, na de ontdekking, merkte kunsthistorica Maria Vittoria Brugnoli (1915-2013) de aanwezigheid op van enkele pentimenti in het schilderij van Carpineto, oftewel correcties die tijdens het schilderproces waren aangebracht omdat de schilder (of opdrachtgever) over iets niet tevreden was. Zulke pentimenti (van het Italiaans pentirsi 'berouw hebben') ontbreken op een kopie van een werk gewoonlijk. De analyse werd in de loop der jaren voortgezet en bracht een aantal van deze pentimenti aan het licht, bijvoorbeeld:
  • De kap van het habijt dat de heilige droeg, had oorspronkelijk een meer puntige vorm, die in de loop van de restauratie werd gecorrigeerd en geleidelijker afgerond. Deze verandering wordt verklaard door het feit dat het klooster van Carpineto oorspronkelijk bestemd was voor de kapucijnen, die een puntige kap dragen, maar vervolgens door kardinaal Aldobrandini werd overgedragen aan de franciscanen, wier kap ronder is.
  • De hand van de heilige omsloot oorspronkelijk de schedel, het symbool van de vanitas mundi waarop hij mediteert, maar werd later aangepast om de schedel slechts te ondersteunen.
  • De nagels van Franciscus in het schilderij van Carpineto zijn afgeknot, alsof ze met een schaar zijn afgeknipt, een teken van armoede, terwijl ze in het schilderij in Rome ronder zijn of versierd volgens een andere stilistische canon.
  • Er zijn sporen van malachiet te zien in het verfmengsel, wat de kleuren een koelere uitstraling geeft, en cinnaber in de roodachtige tint van de wangen en neus, allemaal kenmerkende elementen van Caravaggio die ontbreken in het Romeinse schilderij.
In het Stedelijk Museum La Reggia dei Volsci in Carpineto is een tentoonstellingsruimte ingericht over dit schilderij dat momenteel in bruikleen is bij het Palazzo Barberini in Rome. Sinds 2015 loopt er een petitie om het schilderij terug te geven aan de inwoners van Carpineto Romano.


Vergelijk ook Franciscus in extase en Franciscus in gebed van zijn hand.

Kapucijnen

Franciscus is op de schilderijen oorspronkelijk afgebeeld als kapucijner monnik met baard. Mogelijk gebruikte Caravaggio voor zijn model een kapucijnerhabijt waarvan bekend is dat hij dit begin september 1603 aan Orazio Gentileschi teruggaf.
De kapucijnen ontstonden pas in 1525 als hervormingsbeweging. De orde wilde terugkeren naar de oorspronkelijke eenvoud van de franciscanen. De regel die Franciscus in 1209 had ingesteld wilden ze in ere herstellen. In 1528 verkreeg de orde de stichtingsoorkonde van Clemens VII. Ze mochten weer de strenge regel van Franciscus volgen, de baard dragen en een bijzondere kap, de cappuccio, waaraan hun naam is ontleend. Overigens dankt de bekende koffiedrank cappuccino zijn naam aan dezelfde kap en vanwege de bruine kleur met witte schuim doet denken aan het habijt.

In 1622 werd een zekere Marcus Roy, als heilige bekend onder de naam Fidelis van Sigmaringen (feestdag 24 april), de eerste martelaar van de kapucijnen toen hij in de omgeving van Chur - de ideeën van de contrareformatie verkondigend - werd overvallen door een stel calvinistische boeren die hem doodsloegen met knuppels en een zwaard, omdat hij preekte namens de katholieke Oostenrijkse overheersers in Zwitserland, waartegen men in opstand kwam.
2016 Paul Verheijen / Nijmegen