HEILIGEN PER MAAND
Begrip heiligHet Latijnse woord sanctus kent nogal wat betekenissen: heilig, onschendbaar, onaantastbaar, verheven, goddelijk, rein, kuis, onkreukbaar, eerlijk en vroom. Voor de eerste christenen was het op de eerste plaats een ander woord voor 'goddelijk'. God is sanctus, maar in afgeleide zin werd sanctus ook een ander woord voor 'godgewijd'. Een kerk was bijvoorbeeld een heilige plaats en ook voorwerpen als vaten en oliën konden als sanctus worden beschouwd.Al vroeg kwam binnen het christendom de idee naar voren dat een heilige iemand is die er op uitmuntende én voorbeeldige wijze in is geslaagd Christus na te volgen, de zogenaamde imitatio Christi. Naast degenen uit de directe omgeving van Jezus, zoals zijn moeder Maria en de twaalf apostelen, golden in de begintijd van het christendom vooral martelaren als heilig, omdat zij bereid waren voor hun geloof te sterven. Later werd dit legertje martelaren op grote schaal aangevuld met pausen, bisschoppen, monniken, nonnen, kerkleraren en vorsten en vorstinnen, vaak als automatisme of gebaseerd op legendarische gronden. In de eerste eeuwen van het christendom was het bijvoorbeeld normaal dat een bisschop op de grafzerk van zijn voorganger sanctus liet beitelen. Toen men later deze grafzerken terugvond wist men deze achtergrond niet meer en dacht men met een heilige te maken te hebben. Een heilige hoeft niet per se veel te lijden hebben gehad of de wereld verlaten te moeten hebben. Onderstaande personen deden bijvoorbeeld niets anders dan hun dagelijkse kloosterwerk zonder klagen:
|
||||
Procedure heiligverklaringWie bepaalt of een persoon heilig is?Er sterft iemand die binnen de eigen kring een zekere faam geniet die zich verder verspreidt tot bijvoorbeeld een bisschop hem of haar als heilig kenmerkt. De heilige werd bijgeschreven in een (feest)kalender of in een ander liturgisch boek, zodat zijn naam niet vergeten zou worden. Omdat aan de bisschop van Rome op een bepaald ogenblik het hoogste gezag werd toegekend, werd hij de man die als 'paus' bepaalde welke van deze talloze streekgebonden heiligen in aanmerking kwamen als heiligen die door de hele kerk vereerd mochten worden. Het mag dan ook geen verwondering opwekken dat er onder de heiligen vele pausen zijn te vinden. Tegenwoordig begint het proces van heiligverklaring in het bisdom waar iemand jaren na zijn dood van het gelovige volk aandacht krijgt en vereerd wordt. Je zou dit begin misschien het enige democratische proces binnen de kerk kunnen noemen. Het bisdom stelt vervolgens een onderzoek in, waarbij een actor causae optreedt en een postulator die materiaal verzamelen om de heiligverklaring te ondersteunen. De advocatus diaboli was de functionaris die tegenargumenten moest verzamelen, maar deze 'advocaat van de duivel' is in 1982 afgeschaft. Er treden vervolgens vier stadia binnen de gang naar heiligheid:
Meestal betreft het dan martelaren die dan vervolgens worden benoemd met de plaatsnaam waar ze gemarteld zijn, bijvoorbeeld de Martelaren van Gorkum. |
||||
Calendarium RomanumHet Calendarium Romanum, het liturgische jaar van de Romeinse ritus, geeft een lijst van naamdagen, onderverdeeld per maand.Het onderscheidt vier soorten heiligenvieringen:
Een heiligverklaring van een nieuwe heilige kan leiden tot verschuivingen op de heiligenkalender. Alle heiligen samen worden liturgisch gevierd op Allerheiligen (1 november). |
||||
KalenderhervormingDe encycliek Mysterii Paschalis is op 14 februari 1969 motu proprio, 'uit eigen beweging' door Paulus VI uitgegeven. Hij hervormde het Calendarium Romanumen herzag de liturgische vieringen van Jezus Christus en de heiligen. Sommige gedenkdagen werden verplaatst, bijvoorbeeld om beter overeen te komen met de sterfdag van een heilige, of om hoogfeesten niet op dezelfde dag te laten plaatsvinden. Bovendien werden 188 heiligen van de lijst afgevoerd, meestal omdat over hun leven en werken uitsluitend mythen en legenden bestonden, hetgeen overigens niet inhield dat hun verering werd verboden. De meest bekende 'geschrapte' heiligen zijn Nicolaas en Christoffel. Maar ook een groot aantal onbekende heiligen werd geschrapt, zoals de twee voorbeelden hieronder. |
||||
Fictieve heiligenTheoctista van Paros.Het Roomse Martelaarsboek herdacht haar op 10 november slechts met naam en plaatsvermelding. In de 9e eeuw werd deze maagd en non op Lesbos ontvoerd door Arabische rovers, Theoctista wist te ontsnappen en vond onderdak in de ruïne van een kerkje op het eiland Paros, waar ze 35 jaar leefde van zonnebloempitten. Dan wordt ze gevonden door een jager, omdat hij een stem hoorde die hem waarschuwde dat zij naakt was. Hij wierp hem heel galant zijn jas toe. Theoctista wenste dolgraag de heilige hostie te ontvangen. Die reikte hij haar een jaar later uit, toen Theostica al stervende was. Hij begroef haar en besefte dat hij te maken had met een zeer heilige vrouw en dat haar relieken grote waarde hadden. Hij sneed een hand van het lichaam, maar toen hij wegvoer, hield een mysterieuze kracht hem tegen. Pas toen hij de hand terugbracht - die op wonderbaarlijke wijze zich weer hechtte aan het lichaam - kon hij het eiland verlaten. Toen hij dit verhaal rondbazuinde en anderen naar Paros reisden om het graf te bezoeken, troffen zij dit leeg aan.Philomena van Mugnano Zij is een voorbeeld van een 'misverstand-heilige' en blijft in het Roomse Martelaarsboek onvermeld. In 1802 werd in de catacomben van Priscilla een graf ontdekt met op het stenen deksel een moeilijk te lezen geschilderd opschrift met daaromheen afbeeldingen van twee ankers, en palm en drie pijlen. Men nam aan dat er stond Filumena pax tecum, 'vrede met jou ...'. filumena betekent geliefde, maar kan ook gelezen worden als persoonsnaam en dat gebeurde dus ook. In de kist rustte het gebeente van een naar schatting 15-jarig meisje en een flesje bloed. De symbolen en het flesje bloed zouden op martelaarschap duiden. Opwinding in de katholieke kerk en drie jaar na de vondst kwamen de relieken in het Santuario de Santa Filomena in Mugnano nabij Napels terecht en werden ze in een wassen lichaam in een glazen kist geëxposeerd. Spoedig daarop deden allerlei wonderverhalen de ronde. Een non kreeg zelfs een verschijning van Philomena. Veel meisjes kregen de voornaam Filomena. Tot twee keer toe (in 1835 en 1855) werd de devotie tot haar kerkelijk aangemoedigd met een feestdag op 11 augustus. In die tijd ontstond ook haar hagiografie die bol staat van wonderen en martelingen die overgenomen zijn van andere al dan niet bestaande heiligen (maagd uit begin vierde eeuw is alleen Christus trouw, met een anker in de Tiber gegooid, met pijlen doorschoten, onthoofd). Haar verering werd verspreid tot buiten Italië. |
||||
VereringVanouds zijn heiligen voorwerp van verering, lokaal of in de hele kerk, geweest en onderscheidt men drie vormen:
|
||||
Relieken
Relieken of relikwieën zijn stoffelijke resten van heiligen die met eerbied bewaard worden en met een of andere verering worden omgeven. De kerk wijst zo'n verering niet principieel af. De concrete vorm van verering is sterk onderworpen aan de smaak van de tijd. Niet elke vorm ervan zal mensen aanspreken. Paradoxaal genoeg staat reliekverering in tegenspraak met het geloof in een lichamelijke opstanding op het einde der tijden.
Nadat keizer Constantijn in 313 het Edict van Milaan had uitvervaardigd dat het christendom vrijheid van godsdienst toestond, gingen christenen in het Romeinse Rijk over tot het bouwen van kerken, vaak ter ere van martelaren. Deze slachtoffers van het geloof waren al begraven, maar men groef ze weer ijverig op om ze een prominente plaats te geven in zo'n nieuwgebouwde kerk. Oude grafvelden werden afgespeurd naar relieken en het hoeft geen betoog te constateren dat deze uiteraard ook volop werden gevonden. In de middeleeuwen was men op zoek naar steun en bescherming van heiligen en men had daarbij voorwerpen van verering nodig, een bot, een stukje kleding, noem maar op. Niet ongebruikelijk was dat er rondom zo'n relikwie een fraaie legende ontstond. Tegenwoordig komt het sporadisch voor dat een relikwie wetenschappelijk wordt getest op 'echtheid', wat betekent dat via koolstofdatering wordt gekeken of de tijd overeenkomt met de tijd waarin de heilige zou hebben geleefd. Gewoonlijk is dat niet het geval en het Vaticaan is dan ook geen groot voorstander van dergelijke onderzoeken. Heiligenverering werd bovendien gestimuleerd door afbeeldingen. Menige bedevaartplaatsen van Maria worden tegenwoordig bezocht vanwege de faam van een miraculeus beeld, zoals bijvoorbeeld Maria Sterre der Zee. |
||||
MerkeldagenVeel heiligendagen zijn tevens merkeldagen, of lotdagen.Dat zijn dagen die in het volksgeloof bijzonder belangrijk zijn, bijvoorbeeld voor het levenslot van de mens, voor het gedijen van het vee en de gewassen, voor het weer. Hierbij zijn inbegrepen allerlei kerkelijke en seculiere feestdagen, verjaardagen, naamdagen en bijzondere gebeurtenissen binnen de familie. Bij merkeldagen horen weerspreuken die vaak ook de heilige vermelden die volgens het calendarium zijn of haar naamdag heeft op de betreffende dag. Deze weerspreuken zijn echter bijna volledig in onbruik geraakt. |
||||
LiteratuurLiteratuur over heiligen bestaande uit vroegchristelijke martelaarsakten, passies en stichtelijke legenden is schier onuitputtelijk. Hieronder een selectie van werken die op deze website geciteerd worden:
|
||||
VoorsprekerAlle heiligen hebben als belangrijkste functie dat zij voorspreker zijn: aan de heilige wordt gevraagd om vóórdat een gebed God bereikt dit te versterken. De meeste heiligen hebben daarbij een 'specialisme'. Inmiddels kent het rooms-katholicisme een waar pantheon gevuld met heiligen die vanwege die bemiddelende rol bij God een soort halfgoden zijn en de moeite waard om op hun specifieke gebied te benaderen. Zij kunnen op dat specifieke terrein worden aangesproken vooral als deze gedaan worden bij het graf, bij een reliek van de heilige, bij een plek die op een of andere manier met de heilige is verbonden of 'gewoon' bij een beeld van de heilige, al dan niet begeleid door het opsteken van een kaarsje. Van alle heiligen is Maria zonder enige twijfel de enige die God zelf danig lijkt te bedreigen als het gaat om het populairste doelwit van gebeden. Aan haar plaats in de religieuze kunst wordt op deze website uitgebreid aandacht besteed. |
||||
DecentralisatieMomenteel heeft de kerk de heiligenverering deels gedecentraliseerd doordat bisschoppen voor hun eigen bisdom en zelfs pastoors voor hun eigen parochie mogen bepalen welke personen hiervoor in aanmerking komen.Dat is ook de reden dat lijstjes van de diverse groeperingen zo kunnen verschillen van elkaar. Maar nog steeds geldt dat de heiligenlijst zeer dun is bezaaid met leken. |
||||
CanonisatieportrettenVolgens een sinds de 16e en 17e eeuw gegroeid gebruik vindt de liturgische canonisatie plaats in de Sint Pieter in Rome onder een levensgrote afbeelding van de heilige(n) om wie het gaat.Een kunstenaar kreeg dan opdracht van het Vaticaan een portret van de heilige te schilderen. Tegenwoordig worden er vaak meerdere personen in één viering gecanoniseerd en worden een aantal dagen voor de plechtigheid aan de façade van de Sint Pieter enorme portretten van de heilig te verklaren personen gehangen. De meningen over de kunstzinnigheid en kunsthistorische waarde van dergelijke afbeeldingen lopen nogal uiteen. Zie bijvoorbeeld op deze website:
|
||||
Groeperingen
Bij de bespreking van een heilige wordt eventueel vermeld tot welke groepering(en) hij/zij gewoonlijk wordt gerekend. |
||||
Drie ordes kloosterlingenKloosterordes kunnen verdeeld zijn in verschillende (sub)ordes:
|
||||
AnorexiaIn de middeleeuwen beschouwde men streng vasten als een groot religieus goed. Dit gegeven komt opmerkelijk vaak voor bij vrouwelijke heiligen. Wanneer iemand daarin te ver ging, kwam overigens wel de vraag op of leven op een absoluut minimum aan voedsel het werk was van de duivel of van God. In de Nederlanden mag Wivina van Brabant / Bijgaarden (feestdag 17 december) als voorbeeld gelden van zo'n vrouwelijke heilige, slechts levend op water en wat kruiden. Zij werd in 1109 geboren en weigerde als jong meisje een huwelijksaanzoek, een gegeven dat ook uit de mal van deze groep heiligen is gegoten. Toen ze 18 jaar was vluchtte ze naar de Brabantse bossen nabij Bijgaarden. Op deze plaats ontstond een dubbelklooster waarvan zij de eerste priorin werd. Ze stierf rond 1170 en - ook niet geheel onverwacht - vonden er op haar graf wonderen plaats. Haar relieken bevinden zich in Orbais. Afgebeeld met een kaars wordt verwezen naar de legende dat toen ze een boek las, de kaars steeds uitwaaide, maar op wonderbaarlijke wijze daarna weer begon te branden. Een legende die geïnspireerd lijkt op die van Genoveva van Parijs en later ook gevarieerd terugvinden bij Goedele van Brussel.De historicus Rudolph M. Bell behandelt in zijn boek Holy Anorexia (Chicago 1985) 261 vrouwelijke heiligen en zaligen in Toscane en Umbrië van de 13e tot de 19e eeuw. Allemaal vrouwen die leden aan anorexia religiosa of sancta anorexia, je hartstochtelijk overgeven (ook letterlijk) aan versterving door zo weinig mogelijk te eten. Je kunt het zien als de religieuze variant van wat wij tegenwoordig 'anorexia nervosa' noemen: de onwil en onmogelijkheid om voedsel tot je te nemen. Door deze intens beleefde ascese, boetedoening en meditatie raakten deze vrouwen vaak in een visionaire toestand. Als je teveel vast, ga je hallucineren. Voorbeelden op deze website: |
||||
PatronatenHeiligen hebben in het leven van de gelovigen twee functies: als voorbeeld en als hulp. Men spreekt bij hulp over het 'aanroepen' van de heilige, hetgeen vaak verkeerd wordt begrepen als 'aanbidden'. In de loop van de tijden zijn er verschillende vormen van patronaten gegroeid.
|
||||
AttributenOmdat er vóór de uitvinding van de fotografie in de regel geen historisch betrouwbare afbeeldingen van de heiligen zijn, kunnen zij daarop worden herkend aan een attribuut. Ze dragen bijvoorbeeld een in de iconografie gebruikelijk kostuum, hoofddeksel, martelwerktuig of gebruiksvoorwerp, dat iets te maken heeft met de status, bezigheden, speciale verrichtingen, wonderen of het levenseinde van de heilige. Soms is de heilige ook te herkennen aan een specifiek gebaar. Vaak is een combinatie van attributen nodig omdat meerdere heiligen hetzelfde attribuut bij zich kunnen hebben.Vanaf de 4e eeuw hebben heiligen bovendien vaak een nimbus (Latijn voor 'wolk'), een stralenkrans, rond of achter hun hoofd (aureool) of om het hele lichaam (gloriool). Een gouden achtergrond op de afbeelding van een heilige kan ook de functie van een nimbus vervangen. De vorm van de nimbus wisselde met artistieke inzichten en technische mogelijkheden, maar werd ook gebruikt om onderscheid tussen heiligen aan te brengen:
|
||||
Nederlandse heiligenOp een totaal van ruim 10.000 dienaren Gods (DG), zaligen (ZA) en heiligen vervullen Nederlanders een bescheiden rol. Hieronder een selectie met hun liturgische feestdag.
|