Paul Verheijen

GABRIËL MALESSKIRCHER

Evangelisten

Grote opdracht

Deze acht panelen van Gabriël Malesskircher behoorden tot een altaarstuk in het Benedictijnenklooster van Sint-Quirinus in Tegernsee. Malesskircher maakte voor dit klooster een aantal altaarstukken gewijd aan de Maagd Maria en diverse heiligen en martelaren. Deze specifieke panelen werden geschilderd voor een altaarstuk gewijd aan de vier evangelisten. Oorspronkelijk zouden ze vergezeld zijn geweest van nog vier panelen, waardoor het totaal op twaalf kwam. In de bovenste groep van vier schilderijen beeldt Malesskircher de evangelisten af ​​terwijl ze in hun studeerkamer aan hun evangeliën werken, met hun bijbehorende attributen. De onderste vier tonen scènes uit hun leven.

Men vermoedt dat het oorspronkelijke altaarstuk van de evangelisten uit twaalf schilderijen bestond. Naast de hierboven afgebeelde acht scènes waren er nog twee panelen waarvan de huidige verblijfplaats onbekend is, maar waarvan de composities bekend zijn van oude foto's van De Marteling van Matteüs en Twee pelgrims voor het graf van Lucas. Ten slotte bevonden de twee andere episodes zich in een privécollectie in Parijs en zullen ze vermoedelijk een tweede scène uit het leven van Johannes en Marcus hebben voorgesteld. Ook deze zijn nu verloren gegaan.

In de archieven van het klooster wordt het altaarstuk gedateerd op 1478, een datum die ook op twee van de huidige panelen voorkomt. Deze datum is te zien aan de binnenkant van het deksel van het bureau van Matteüs en aan de onderrand van het vel papier met de dierenriem dat aan de voorkant van het bureau van Marcus is geplakt.

De invloed van de Vlaamse kunst is duidelijk zichtbaar in deze acht panelen, waarin Malesskircher een gevoel van alledaagse realiteit weergeeft door middel van de kamers, objecten en omgevingen. De connectie met de Vlaamse kunst blijkt uit de techniek die gebruikt is om de verschillende elementen in de composities te individualiseren, waaronder de landschappen die door de ramen te zien zijn en de buitenomgevingen waarin sommige scènes zich afspelen. Meer specifieke en belangrijke details die eveneens aan de Vlaamse kunst doen denken, zijn de kleding en draperieën van de figuren en de concave spiegel die aan het uiteinde van het atelier van Sint Lucas hangt en een deel van de kamer reflecteert dat anders niet zichtbaar zou zijn.

Aan het schrijven

In de vier panelen van de evangelisten in hun ateliers gebruikte Malesskircher dezelfde benadering voor de setting van alle figuren, het soort werk dat ze verrichten en de symbolen die hen identificeren. Zo bevinden de vier zich in zeer gedetailleerde omgevingen, zittend voor een bureau dat één kant van een kamer inneemt, behalve in het geval van Lucas, wiens bureau in het midden van de kamer staat. Malesskircher beeldt hen meer af als kopiisten dan als auteurs van de evangeliën. Twee van hen (Johannes en Marcus) hebben boeken boven hun bureau die met koorden opengehouden worden terwijl ze werken, terwijl het boek van Marcus een bladwijzer heeft die zijn plaats op de pagina aangeeft, wat suggereert dat ze de evangeliën kopiëren. Naast hun gebruikelijke symbolen heeft Malesskircher citaten uit hun respectievelijke evangeliën toegevoegd aan de pagina's waaraan ze werken.

De interieurs, die vol staan ​​met zeer decoratieve details van objecten en meubels, worden gepresenteerd als vensters waardoor de toeschouwer de werkplek en de gereedschappen die kenmerkend zijn voor miniaturisten kan bewonderen. Deze wereld was Malesskircher zeer vertrouwd vanwege zijn vroege opleiding als miniaturist. De details die hij weergeeft zijn dan ook zeer interessant, waaronder de plaatsing van de kleine potjes voor de verschillende kleuren inkt die gebruikt worden voor de beginletters (rechts van de bureaus van Lucas en Johannes). De manier waarop Matteüs zijn ganzenveer slijpt tijdens een pauze in zijn werk, de ijverige inspanningen van Johannes, die gereedschap in beide handen vasthoudt en het nette interieur van het bureau van Marcus, waar hij zijn instrumenten bewaarde.

De kamers waarin de evangelisten zich bevinden (waar het perspectief niet helemaal correct is) zijn ingericht in middeleeuwse stijl met glas-in-loodramen, planken met op grootte gesorteerde vazen ​​en kruiken, enkele schilderijen en schalen voor reiniging en wassen, wat de nauwgezette aanpak van deze ambachtslieden aantoont.

Scène uit het leven

Matteüs is te zien tegen een landschapsachtergrond, gadegeslagen door twee getuigen, terwijl hij twee draken temt, die hij bedwingt door het kruis te slaan.
Marcus wordt met geweld uit een kerk in Alexandrië, waar hij preekte, verwijderd en door de straten gesleept.
Lucas is afgebeeld in de traditionele episode waarin hij de Maagd Maria schildert.
Johannes wordt weergegeven met een postuum wonder dat plaatsvond toen de heilige zichzelf in zijn eigen graf plaatste, dat hij had laten graven nabij de kerk waar hij gewoonlijk preekte. Op dat moment werd het graf gevuld met een gloeiend licht dat, nadat het was gedoofd, alles doordrenkte met een substantie die Malesskircher interpreteert als hosties.
Gabriël Malesskircher (1503-1572)
Evangelisten (1478)
Olieverf op 8 panelen, 77 x 32 cm elk
Madrid - Museo Thyssen-Bornemisza
2016 Paul Verheijen / Nijmegen