Ontwikkeling
De opwekking van Lazarus behoort tot de onderwerpen waartoe Rembrandt van Rijn meer dan eenmaal terugkeerde. Het verhaal bood hem een uitzonderlijke mogelijkheid om niet alleen een wonder te verbeelden, maar vooral de menselijke reactie op het wonder: ongeloof, angst, verbazing en uiteindelijk geloof. Rembrandt behandelde het onderwerp in een schilderij van omstreeks 1630–1632 en ongeveer tien jaar later opnieuw in een kleine ets uit 1642. Daarnaast maakte hij omstreeks 1632 een monumentale ets, de zogenaamde grote plaat. De drie voorstellingen tonen een opmerkelijke ontwikkeling: van een dramatisch, bijna theatraal wonder naar een veel intiemere en menselijkere gebeurtenis.
Het schilderij (Links)
Rembrandts enige schilderij van dit onderwerp is karakteristiek voor zijn Leidse periode, waarin hij sterk experimenteerde met clair-obscur, krachtige licht-donkercontrasten en dramatische gebaren. Het tafereel speelt zich af in een bijna volledig verduisterde ruimte. Vanuit die duisternis komen de belangrijkste figuren naar voren.
Christus staat met zijn rechterarm opgeheven. Het gebaar is krachtig, maar opmerkelijk genoeg zien we Christus niet als een conventionele, majestueuze wonderdoener. Zijn gezicht vertoont juist een merkwaardige mengeling van spanning, inspanning en triomf. Maakt Rembrandt hier zowel Christus' goddelijke als menselijke natuur zichtbaar?
Daaronder bevindt zich Lazarus bij het graf. De dode is nog grotendeels in zijn grafdoeken gewikkeld. De toeschouwer bevindt zich als het ware tussen de aanwezigen en is getuige van het moment waarop de dood wordt overwonnen.
Rembrandt geeft de reacties van de omstanders een grote verscheidenheid. Sommigen kijken vol verbazing, anderen maken krachtige gebaren en weer anderen lijken nog nauwelijks te begrijpen wat er gebeurt. Onder hen bevinden zich Maria en Marta, de zusters van Lazarus. Hun aanwezigheid maakt het wonder niet alleen tot een theologisch gebeuren, maar ook tot een diep menselijke scène.
Het licht heeft in dit schilderij een dubbele functie. Het verlicht niet eenvoudigweg de voorstelling, maar maakt het wonder zelf zichtbaar. De omgeving blijft grotendeels donker terwijl Christus, Lazarus en enkele omstanders uit de duisternis naar voren komen.
De donkere grot kan daardoor worden opgevat als een beeld van dood en onwetendheid, terwijl het licht zich concentreert rond Christus en de gebeurtenis die zich voltrekt. Toch is Rembrandts kleurgebruik subtieler dan het bijna monochrome uiterlijk op het eerste gezicht doet vermoeden. We zien onder meer mauve-, roze- en aquatinten in de kleding, naast de glanzende details van wapens en kledingaccessoires.
De grote ets (Rechtsboven)
Hier verandert de compositie aanzienlijk. Christus staat nu hoog en dominant boven de groep. Zijn opgeheven arm vormt het krachtigste gebaar van de voorstelling. Het is alsof zijn bevel letterlijk door de ruimte heen gaat: Lazarus, kom naar buiten.
In het schilderij is de gebeurtenis sterk geconcentreerd rond het licht-donker en de dramatische aanwezigheid van Christus. In deze ets speelt Rembrandt veel sterker met de reacties van de omstanders. Zij maken grote, soms bijna theatrale gebaren. Juist deze uiteenlopende reacties vormen een belangrijk onderdeel van de voorstelling, een soort toneelscène. Christus is de centrale acteur, Lazarus het wonderbaarlijk teruggekeerde middelpunt en de omstanders vormen als het ware een koor dat met hun gebaren en gezichtsuitdrukkingen het wonder bevestigt.
De kleine ets (Rechtsonder)
Zo'n tien jaar later keert Rembrandt opnieuw terug naar hetzelfde onderwerp. Het verschil met de grote ets is opvallend. De kleine ets maakt het tafereel veel kleiner, stiller en menselijker. Christus staat niet langer boven de menigte als een overweldigende wonderdoener. Hij bevindt zich tussen de mensen. Het wonder lijkt bijna terloops te gebeuren. De omstanders reageren nog steeds met verbazing, maar de theatrale heftigheid van de eerdere ets is grotendeels verdwenen. Het wonder is tot menselijker proporties teruggebracht. Jezus wekt Lazarus bijna onopvallend tot leven, terwijl de omstanders gefascineerd en verrast toekijken.
|
|
Rembrandt van Rijn (1606-1669)
Opwekking van Lazarus
Olieverf op paneel, 93 x 81 cm (1630)
Los Angeles - County Museum of Art
Ets, 36 x 26 cm (1632) (rechtsboven)
Amsterdam - Rijksmuseum
Ets, 15 x 11 cm (1642) (rechtsonder)
Amsterdam - Rijksmuseum
|
