BLOEMAERT

Gregorius van Utrecht

Serie prelaten van Utrecht

De hier afgebeelde gravure van Gregorius is nummer 3 uit een serie van twaalf geestelijken uit Utrecht die gemaakt zijn door de familie Bloemaert in opdracht van de aartsbisschop van Utrecht.
Gregorius van Utrecht (ook van Pfalzel) werd omstreeks 707 in Trier geboren als telg van een belangrijke Frankische familie die zich met de verbreiding van het christendom bezighield. Zijn oma was Adela van Trier (24 december) die toen haar man overleed abdis werd in het klooster van Pfalzel bij Trier waar Gregorius werd grootgebracht. In 722 ontmoette hij aldaar Bonifatius die onderdak in het klooster had gevonden. Gregorius werd zijn medewerker en samen pelgrimeerden zij in 737 naar Rome en weer terug werd Gregorius abt van het sint-Maartensklooster en leider van de daaraan verbonden school. Na de moord op Bonifatius was Gregorius zijn gedoodverfde opvolger. Hij verrichtte inderdaad werkzaamheden die bij dit ambt horen, maar hij werd gewijd tot bisschop. Gregorius stierf op 25 augustus 775 na drie jaar linkszijdig verlamd te zijn geweest. Deze dag werd ook zijn liturgische feestdag. In Trier is zijn gedachtenis op 26 augustus en samen met de andere bisschoppen van Utrecht wordt hij nog herdacht op 8 november. Zijn leerling Ludgerus schreef zijn Vita.

Hoewel Gregorius niet officieel bisschop was wordt hij hier door de familie Bloemaert met mijter en staf wel als zodanig geportretteerd. Hij houdt een boek vast als symbool voor de leer en de Schrift), een stralenkrans rond zijn hoofd bevestigt zijn status als heilige. Naast hem zien we een arme lamme bedelaar, halfnaakt, met kruk en bedelnap. Dit is geen specifiek historisch individu, maar een allegorische figuur: de arme die de barmhartigheid en liefdadigheid van Gregorius uitbeeldt. Bij Ludgerus is te lezen dat Gregorius afkeer had van geld. Zodra hij iets ontving, gaf hij het onmiddellijk weg aan de armen.
Hoewel zijn waardering bij tijdgenoten groot was, is Gregorius van Utrecht in het volksgeloof vrij onbekend gebleven. Hij wordt 'slechts' aangeroepen tegen verlamming.

Tekst op de gravure

De gravure bevat twee bijbelteksten.
Boven:
Ab infantia mea crevit mecum miseratio; et de utero matris egressa est mecum, Job 31. v.18 (Vulgaatvertaling)
Vanaf mijn kindertijd is mededogen mij bijgebracht, en het is met mij meegegaan vanaf de schoot van mijn moeder, Job 31:18
Onder:
Dispersit, dedit pauperibus: iustitia eius manet in saeculum saeculi. Psalm. CXI. v. 9. (Vulgaatvertaling)
Hij heeft uitgedeeld, hij heeft aan de armen gegeven: zijn gerechtigheid blijft in eeuwigheid, Psalm 111:9

De samenvattende levensbeschrijving luidt:
S. GREGORIVS, tertius Ultrajectensium Episcopus, S. Bonifacij individuus comes, et in sede Ultrajectina successor gubernationem sobrietatem, et liberalitatem, egregiasque virtutis heroicæ dotes admirandam exercuit: dum dulces senum, eruditorum, orfanorum, egenorum semper faveat appellatus, pastorali vigilantia, et sanctitate illustris, migravit ad Dominum, d. XII. Augusti, anno Salutis. 775. sepultus in ecclesia S.Salvatoris Ultrajecti.
De heilige Gregorius, de derde bisschop van Utrecht, onafscheidelijke metgezel van de heilige Bonifatius en diens opvolger op de zetel van Utrecht, oefende een bewonderenswaardig bestuur uit, gekenmerkt door soberheid, vrijgevigheid en heroïsche deugden. Omdat hij altijd vriendelijk was voor ouderen, geleerden, wezen en behoeftigen, verwierf hij die bijnaam. Uitmuntend in pastorale waakzaamheid en heiligheid, ging hij over naar de Heer op 12 augustus van het jaar des Heren 775. begraven in de Salvatorkerk Utrecht.

Abraham (1564/6-1651) (ontwerp) & Cornelis (±1603-1692) & Frederick Bloemaert (±1614-1690)
Heilige Gregorius van Utrecht (1635-50)
Gravure, 47 x 30 cm
Amsterdam - Rijksmuseum