Albrecht Dürer richtte zich in de loop van zijn leven meermaals op het thema van het eerste mensenpaar. De meeste van deze werken bevatten verhalende voorstellingen van de zondeval, die deel uitmaken van – of voorafgaan aan – een opeenvolgende weergave van de heilsgeschiedenis en daar tevens de rechtvaardiging voor vormen. Daarnaast zijn er voorstellingen die met deze figuren verband houden en in typologische zin verwijzen naar de verlossing door Christus.
Dürer plaatste het paar in een context die hen losmaakt van de heilsgeschiedenis – voor het eerst in een gravure uit 1504 (linkerafbeelding). Zoals blijkt uit talloze voorstudies, is deze gravure het resultaat van de proportiestudies die Dürer rond 1500 bezighielden en op basis waarvan hij – met behulp van wiskundige constructies – ideale mannelijke en vrouwelijke figuren probeerde te creëren. Adam en Eva, wier naaktheid in de Bijbel wordt vermeld en daarmee gerechtvaardigd, leenden zich voor de bestudering van de menselijke anatomie en ideale verhoudingen.
Kort na zijn terugkeer van Italië naar Neurenberg bracht Dürer het thema binnen relatief korte tijd in beeld in een monumentaal tweeluik, dat de eerste man en de eerste vrouw op afzonderlijke panelen toont. Eva staat frontaal, naar de toeschouwer toegekeerd, met haar rechterbeen in een stapbeweging voor het linkerbeen geplaatst, naast een boom die door de rechterrand van de afbeelding wordt afgesneden. Met haar gebogen linkerarm reikt ze met de toppen van haar vingers omhoog om een appel aan te nemen die wordt aangeboden door een slang die zich om een tak en de boomstam slingert. Met de wijsvinger van haar rechterhand uitgestrekt grijpt ze een andere tak vast die op dijhoogte uit de boomstam groeit, en waaraan een cartellino hangt:Albert[us] dürer alman[us] / faciebat post virginis / partum 1507 AD [in ligatuur], 'Albrecht Dürer de Duitser heeft dit gemaakt na de bevalling van de maagd in 1507'. De nadrukkelijke verwijzing naar zijn nationaliteit wijst mogelijk op een opdrachtgever buiten Duitsland. Eva's geslachtsdelen worden bedekt door een bladerrijke uitloper van dezelfde tak.
Het andere paneel toont Adam van voren, met zijn rechtervoet opgetild in een stapbeweging. Zijn rechterarm hangt omlaag met gespreide vingers, terwijl zijn linkerarm gebogen is. De hand, die naar beneden wijst, omvat een dunne tak waarvan de bladeren zijn geslachtsdelen bedekken en waaraan een appel hangt.
De veronderstelling dat de twee afbeeldingen oorspronkelijk deel uitmaakten van één enkel paneel dat later werd opgedeeld, wordt weerlegd door een onderzoek van de randen van de beschilderde gedeelten en de onbeschilderde randen, die op beide panelen zichtbaar zijn. Desalniettemin zijn de twee figuren door middel van diverse kunstgrepen zo nauw mogelijk met elkaar verbonden en vormen ze een onverbrekelijke eenheid, zowel formeel als verhalend. Want hoewel de twee panelen fysiek gescheiden zijn, delen Adam en Eva dezelfde picturale ruimte – met haar donkere achtergrond – en staan ze op dezelfde, met keien bezaaide grond. Bovendien zijn de twee panelen met elkaar verbonden door de tak die ontspruit aan de boom op het paneel met Eva en doorloopt naar het paneel met Adam. Beide figuren houden deze tak met één hand vast. De figuren zelf zijn zorgvuldig op elkaar afgestemd: de buiging van hun bovenlichamen naar één kant en de draaiing van hun hoofden vormen in wezen elkaars spiegelbeeld, de armhoudingen komen overeen, en zelfs de maniëristische spreiding van de vingers (Eva's wijsvinger, Adams pink) – die elk een andere kant op wijzen – werkt verbindend. En tot slot waait het haar van beide figuren naar links, als door een windvlaag.
Dürers schilderijpaar lijkt in meerdere opzichten uitzonderlijk. Hij koppelt de weergave van levensgrote naaktfiguren – waarmee hij vertrouwd moet zijn geweest in de vorm van sculpturen in kerkportalen – los van elke verhalende context. Tegelijkertijd creëerde hij – door zijn afbeeldingen los te maken van een bredere, heilsgeschiedkundige context – de eerste autonome geschilderde naakten ten noorden van de Alpen, waarbij hij de nadruk legde op de sensualiteit van zijn geïdealiseerde menselijke figuren. Daarmee schiep Dürer een precedent dat een brede en blijvende invloed zou uitoefenen, door het eerste mensenpaar te vestigen als beeldend thema, los van enige heilsgeschiedkundige context. Door zijn figuren op afzonderlijke panelen te isoleren, creëerde hij bovendien een nieuw beeldformaat en een nieuwe compositievorm.
Studies
Hieronder een compilatie van vier studies voor dit schilderij. Ze worden bewaard in het Cleveland Museum of Art (A), Albertina in Wenen (B) en The Morgan Library & Museum in New York (C).
1 - Arm van Eva (1507)
Carta azzurra, 34 x 27 cm (A)
2 - Eva (1504)
Pen en bruine inkt, 26 x 17 cm (B)
3 - Contructie mannelijk naakt (1504)
Pen en bruine inkt, 26 x 17 cm (B)
4 - Adam en Eva (1504)
Pen en bruine inkt, 24 x 20 cm (C)
Albrecht Dürer (1471-1528)
Adam en Eva (1504)
Gravure, 25 x 20 cm
Wenen - Albertina
Adam en Eva (1507)
Olieverf op twee panelen, 209 x 80 cm elk
Madrid - Prado
