MAX ERNST
Maria straft Jezus
Schandalig?In een openluchtruimte zit een jonge vrouw, gekleed in een zwierige, enkellange blauwe rok en een strakke, laag uitgesneden rode top, op een soort voetstuk. Met haar rechterarm heft ze die wijd op om de al rood geworden, blote billen van een blond kind dat op haar schoot ligt, te slaan. Links in het beeld kijken drie mensen van buitenaf door een klein raam in de muur naar de scène.De opgeheven arm, klaar om toe te slaan, is zo scherp gebogen in de elleboog dat haar handpalm naar boven wijst. De ruimte van de scène lijkt eveneens willekeurig: de muren lijken elkaar onder scherpe hoeken te raken, waardoor een irrationeel perspectief ontstaat. De vloer en het voetstuk, hellen naar de kijker toe, terwijl de figuren slechts vanuit een licht bovenaanzicht worden getoond. De smalle ruimte opent zich op de achtergrond en naar boven in een blauwe, lege hemel. Het licht, dat van geen enkele duidelijke bron lijkt te komen, werpt een schaduw over het gezicht van de vrouw. De drie figuren die door het raam turen, hun posities onduidelijk, zijn portretten van de Franse schrijver André Breton (1896-1966), de Franse dichter Paul Éluard (1895-1952) en de schilder van dit werk, Max Ernst. Wanneer je niet op de hoogte bent van de titel die Ernst aan dit schilderij heeft gegeven en niet hebt gelet op de twee dunne aureolen, zul je niet vermoeden dat het in 1926 toen het voor het eerst werd getoond op de Salon des Indépendants in Parijs, een schandaal veroorzaakte. Volgens Ernst was de reden voor de afwijzing door de kerkelijke kringen in Parijs niet dat het Christuskind werd geslagen, maar dat zijn aureool was afgerold. Het schilderij zou datzelfde jaar worden tentoongesteld op een expositie van de Keulse Secession in de Keulse Kunstvereniging. De aartsbisschop eiste dat het van de tentoonstelling werd verwijderd. Een vertegenwoordiger van de aartsbisschop zou een bijeenkomst hebben afgesloten met de woorden: 'De schilder Max Ernst is geëxcommuniceerd uit de Kerk, en ik roep de aanwezigen op om driemaal Schaam je! te roepen.' In het Parijse Montparnasse speelde Max Ernst een grote rol in de totstandkoming van het surrealisme, de kunststroming waarbij kunstenaars gebruik maakten van abstracte droombeelden en van het onderbewuste om hun (subjectieve) gevoel te uiten op het doek. Na een periode bij de surrealisten, verliet Ernst de beweging in 1938 uit woede over de door André Breton gewenste verbanning van Ernsts vriend Paul Éluard uit de groep. Met Éluard en diens vrouw Gala (later getrouwd met Salvador Dalí) leefde hij enige tijd in een driehoeksverhouding. |
Voorbeelden
Max Ernst heeft zijn handtekening gezet op de aureool van het kind, dat rechts op de grond is gevallen. De aureolen van zowel moeder als kind, evenals het rood-blauwe kleurenschema van de kleding, zijn ontleend aan Italiaanse Madonna-afbeeldingen uit de renaissance en het maniërisme, waardoor er geen twijfel bestaat over de in het schilderij gelegde connectie tussen het profane motief van de bestraffing en de heilige context van de Moeder Gods. De Maagd Maria met het Kind verwijst naar kleurgebruik en driehoek-compositie van Maria-afbeeldingen sinds de renaissance. Vergelijk het schilderij bijvoorbeeld met de Orleans Madonna van Rafaël.
Wat betreft de extreem lange ledematen, heeft Ernst zich laten inspireren op maniëristische kunstenaars. De drie wijzen uit het Oosten vormen een ander traditioneel motief dat Ernst verwerkt. In plaats van dat de drie wijzen hulde brengen aan het Christuskind, verschijnen er echter drie levende intellectuelen als 'getuigen' in het schilderij. Vertegenwoordigen zij een modern, kritisch bewustzijn van religie door hun tamelijk afstandelijke houding? Ook speelt het klassieke thema van Amor poenitus mee, de Cupido die door Venus wordt gestraft, een populair motief in de barok- en rococoperiode: Venus straft haar Cupido wanneer hij te veel kwaad heeft aangericht en bijvoorbeeld – volgens de mythologie – de godin Luna, die verliefd was op Endymion, zo ernstig met zijn pijlen heeft verwond dat ze bij Venus over hem klaagt. Het decor dat de ruimte definieert, lijkt vervormd en inconsistent, zoals bijvoorbeeld te zien is in de diagonaal in de rechterhoek van de afbeelding, die de signatuur benadrukt maar ruimtelijk naar het niets leidt. De naar boven openende architectuur met zijn scherp gehoekte muren doet meer denken aan de constructies van expressionistische toneeldecors en de technieken van het kubisme. In 1946 werd Ernst gevraagd mee te dingen in een prijsvraag voor een film waarin een schilderij voorkomt met de titel De Verzoeking van Antonius. Zijn werk won de competitie. |
|
Max Ernst (1891-1976)
Die Jungfrau züchtigt das Jesuskind vor drei Zeugen: André Breton, Paul Éluard und dem Maler (1926) Olieverf op doek, 196 x 130 cm Keulen - Museum Ludwig [Foto's: 06-09-2026] |