ALEXANDRE FALGUIÈRE

Tarsicius

Martelaar van de heilige eucharistie

In het jaar 304 onder de christenvervolgingen van de Romeinse keizers Diocletianus en Maximianus speelt de volgende legende:
Een groep christenen heeft zich teruggetrokken in een donkere catacombe om samen de eucharistie te vieren. De nog geen tien jaar jonge Tarsisius (soms ook gespeld als Tarcisius) is daarbij een van de misdienaars. Na afloop vraagt de dienstdoende priester Dionysius aan de aanwezigen wie - met gevaar voor eigen leven - heilige hosties wil brengen naar medechristenen die door de Romeinen gevangen zijn genomen. 'O Vader verleen mij die gunst', smeekt Tarsisius. 'Nee, mijn kind, dat kan niet, jij bent te klein', antwoordt de priester. 'Te klein?' vraagt Tarsisius, 'maar daarom juist kan ik ongestoord de gevangenis binnen gaan, want niemand zal vermoeden dat ik de heilige hostie bij me draag.' Dat geeft de doorslag, heilige hosties worden in een linnen doek gewikkeld en onder het kleed van Tarsisius verstopt. Met de waarschuwing drukke straten te vermijden, onderweg niet te gaan spelen en niemand te laten zien wat hij bij zich draagt, loopt Tarsisius over de Via Appia, biddend met de handen voor zijn borst gekruisd.
Een rijke kinderloze Romeinse dame spreekt hem aan en wil weten hoe hij heet en waar zijn ouders wonen, want ze wil Tarsisius aannemen als haar zoon. Tarsisisus weigert met de mededeling dat hij een dringende boodschap heeft te doen. 'Welnu, kom strakjes dan, ik wacht hier wel'. 'Ja, mevrouw, tot straks, als ik dan nog leef.'
Tarsisius loopt verder de stadspoort binnen en wordt door spelende kinderen gevraagd mee te doen. Ook dit weigert Tarsisius vanwege zijn dringende boodschap. De kinderen willen weten wat hij zo angstvallig onder zijn kleren vasthoudt. Fulvius, een van de kinderen en christenverrader, denkt dat Tarsisius geheimen van christenen bij zich draagt, waarop de kinderen zich op Tarsisius storten. Voorbijgangers sluiten zich aan. Geduldig als een lam laat Tarsisius zich martelen zonder een klacht te uiten. Als door een bovennatuurlijke kracht bezield, drukt hij de armen steeds steviger op de borst. Zijn belagers lukt het niet hem de hosties te ontnemen. Het bloed druipt hem uit de neus en mond, op verschillende plaatsen is hij gewond. Na een hevige slag op zijn hoofd stort hij ter aarde. En plotseling vliegen de belagers uiteen, een wordt tegen de grond geslingerd.
Quadratus, een reusachtige officier van de keizerlijke garde, knielt bij Tarsisius neer en vraagt wat er aan de hand is. 'Och, Quadratus', antwoordt Tarsisius, 'ze hebben me geslagen, omdat ik de heilige geheimen draag, maar ik heb ze niet afgegeven.' Hierop wordt hij door de officier terug naar de catacomben gedragen.
De Romeinse dame ziet hen langslopen en herkent de stervende Tarsisius direct. Ze lopen samen verder en leggen hem neer aan de voeten van priester Dionysius. Als deze de heilige hosties ongeschonden terugvindt, sterft Tarsisius met een hemelse glimlach. De Romeinse dame bekeert zich daarop tot het christendom.
De legende laat in het midden of dat ook voor Quadratus gold.

Grafschrift

Het Roomse Martelaarsboek herdenkt Tarsicius op 15 augustus met minder woorden:

Te Rome aan de Via Appia de heilige acoliet Tarsicius. Toen de heidenen hem aantroffen met Ons Heer bij zich, begonnen zij te onderzoeken, wat hij daar bij zich had. Doch daar hij het onbetamelijk vond de parels aan de zwijnen over te laten, liet hij zich zolang met stokken en stenen door hen afmartelen, totdat hij de geest gaf. En toen dan de heiligschenners zijn lichaam om en om wentelden en onderzochten, vonden zij niets van de heilige eucharistie in de handen of kleren van de vermoorde. De christenen echter legden de martelaar af en begroeven hem vol eerbied in de catacomben van Calixtus.

Andere bronnen melden dat Tarsicius afkomstig was uit de Silicische stad Tarsus (Tarsikos is afgeleid van deze stad) en in de tweede helft van de derde eeuw als christen leefde in Rome.
Zijn naam wordt echter ook afgeleid van het Griekse werkwoord tharseoo, 'vol goede moed zijn', want dat was hij natuurlijk. Vanwege de reden van zijn marteldood wordt hij vereerd als 'martelaar van de heilige eucharistie'. Hij wordt vereerd als patroon van misdienaars, arbeiders en van de eucharistie.

Damasus I maakte op hem een hymnisch grafschrift.

TARCISIM. SANCTUM. CHRISTI. SACRAMENTA. GERENTEM. CUM. MALESANA. MANUS. PETERET. VULGARE. PROFANIS. IPSE. ANIMAN. POTIVS. VOLVIT. DIMITERE. CAESVS. PRODERE. QVAM. CANIBVS. RABIDIS. COELESTIA. MEMBRA
'Heilige Tarsicius, die de Sacramenten van Christus droeg; toen een goddeloze hand ze wilde verkrijgen, verkoos hij liever zijn leven te geven dan het hemelse Lichaam te verraden aan razende honden.'

Inspiratiebronnen

Alexandre Falguière koos in dit beeld het moment waarop Tarsicius door heidenen werd doodgestenigd, terwijl hij een pyxis, een klein kostbaar rond doosje waarin heilige hosties kunnen worden vervoerd, met beide handen krachtig tegen zijn borst gedrukt houdt.
Het oorspronkelijke grafschrift van Damasus I is te zien in de catacomben van Calixtus in Rome, en hier gekopieerd op de basis van het beeldhouwwerk.

Het was de roman Fabiola, or the church of the catacombs van kardinaal Nicholas Wiseman (1802-1865), gepubliceerd in 1854, die Falguière inspireerde om dit onderwerp te nemen, niet zonder een zeker commercieel motief. Een criticus schreef dat het werk zou worden verkleind en gereproduceerd in duizenden exemplaren, zodat moeders het aan hun zonen konden geven op de dag van hun eerste communie.

Voor dit beeld liet Falguière een jonge jongen naakt poseren voor een fotograaf. Hij voegde de draperie toe, evenals de martelstenen. Falguière biedt ons hier een merkwaardige mix van dubbelzinnige sensualiteit en christelijke moraal, van academische kunst en realisme. Het werk was destijds zeer succesvol: er waren veel edities van dit beeld, evenals gravures en foto's.

De schrijver Roger Peyrefitte (1907-2000) was er blijkbaar zeer van onder de indruk, want in zijn roman Les amitiés particulières uit 1943 plaatste hij het beeld in een katholieke hogeschool, waar het werd gebruikt voor de opvoeding van jonge leerlingen.

Alexandre Falguière (1831-1900)
Tarcisius martyr chrétien (1867)
Liggend marmeren beeld, 65 x 141 x 60 cm
Parijs - Musée d'Orsay