Paul Verheijen

AMBROGIO DA FOSSANO

Triptiek van Certosa di Banda

Kartuizer drieluik

In het midden van dit drieluik dat wordt toegeschreven aan Ambrogio da Fossano, ook bekend als il Bergognone, staat de Madonna met Kind. Zij wordt geflankeerd door twee belangrijke kartuizer heiligen met de naam Hugo. Bovenin, op de bekroning, is God de Vader zegenend afgebeeld. Het drieluik geldt als een van de zeldzame voorbeelden in Piëmont van het Lombardische leonardismo, de stijl van Leonardo da Vinci.
Oorspronkelijk werd het schilderij vervaardigd voor de Certosa di Banda, een kartuizerklooster, wat de keuze voor de twee kartuizer bisschoppen verklaart. De opdracht aan il Bergognone valt precies samen met een ingrijpende verhuizing van de kartuizermonniken. Oorspronkelijk leefden de kartuizers hoger op de berg in de Certosa di Montebenedetto (op ruim 1150 meter hoogte). In 1473 verwoestte een zware overstroming van de bergrivier Gravio een groot deel van dat klooster. De monniken weken uit naar hun lager gelegen landgoed op 670 meter hoogte: Banda. In 1498 kregen zij officieel toestemming om van Banda hun vaste kloosterzetel te maken. Voor deze nieuwe start en de herinrichting van de kloosterkerk in Banda bestelden de monniken het drieluik.
Aan het einde van de 16e eeuw verhuisden de monniken naar Avigliana en later naar Collegno en werd het klooster van Banda opgeheven. Bij de verkoop van de kloostergoederen werd het altaarstuk overgebracht naar de Cattedrale di San Giusto in de nabijgelegen bisschopsstad Susa.

Omdat het altaarstuk voor een kartuizerklooster (certosa) was bedoeld, kozen de opdrachtgevers voor twee van de belangrijkste heiligen uit de geschiedenis van hun eigen orde.

Hugo van Avalon / Lincoln (links)

Roomse Martelaarsboek op 17 november:
In Engeland de heilige bisschop Hugo. Hij werd als kartuizer monnik geroepen om de kerk van Licoln te besturen, scheen uit door vele wonderen en stierf een heilige dood.
Hugo werd in 1140 in Bourgondië geboren, verloor zijn moeder voor zijn achtste jaar en werd opgevoed in een klooster van reguliere kanunniken, dat dicht bij zijn vaders residentie lag. Toen hij negentien was, nam de abt hem eens mee voor een bezoek aan Chartreuse. De afgelegen eenzaamheid en de bezieling van de monniken deden de wens ontluiken in die gemeenschap opgenomen te worden. Zijn medebroeders kanunniken wilden hem daarvan weerhouden, maar Hugo vertrok heimelijk naar Chartreuse en werd daar toegelaten. Na tien jaar kreeg hij het algemene beheer over het klooster. Die taak vervulde hij zo goed dat zijn faam zich verspreidde.

In 1175 vroeg koning Hendrik II hem daarom naar Engeland te komen om een certosa, kartuizerklooster, te stichten in Witham (Somerset). Elf jaar later werd hij gekozen tot bisschop van Lincoln, het grootste bisdom van het land dat jarenlang een bisschop had moeten ontberen. Hij was geliefd om zijn gemoed, zijn gevoel voor humor en zijn onvermoeide inzet voor de mensen. Hij waagde zijn leven om gerechtigheid te verkrijgen voor de gewone man. Een engel beschermde hem tijdens een onweer door de bliksem na zijn gebed op een aftand te houden. Hij weigerde een van de hovelingen van Hendrik II een prebende, een geestelijke titel of ambt waaraan een vast inkomen (rente of goederen) was verbonden. Ook nodigde hij Richard Leeuwenhart uit vrede te sluiten met zijn vader Hendrik II en riep hem op een eind te maken aan de praktijken van diens jachtopzieners die iedereen die een wild dier hadden gedood verminkten of doden.
Hugo begon aan de herbouw van de kathedraal van Lincoln nadat deze door een aardbeving bijna geheel was verwoest.

Legenden
  • Een van de zwanen die rondzwommen in een vijver beschouwde zich als persoonlijke beschermeling van Hugo. Als hij ergens aankwam, begon de zwaan lawaai te maken en beschermde hij Hugo tegen allerlei onraad. In de iconografie werd de zwaan zijn belangrijkste attribuut, maar Da Fossano heeft de zwaan niet geschulderd.
  • Tijdens een opgedragen mis zag hij het Kindje Jezus uit de miskelk opstijgen.
  • Een bizar verhaal over een reliek van Maria Magdalena vertelt dat Hugo een stuk bot van de arm van Maria Magdalena op wilde eten. Dat werd hem door verbijsterde omstanders niet in dank afgenomen. Een dergelijke kannibalistische verering van een reliek kon rekenen op kritiek.
Door koorts getroffen stierf hij in 1200. Bij zijn begrafenis droegen de koningen van Engeland en Schotland zijn baar. Hij werd in 1220 heiligverklaard en was daardoor de eerste heilige kartuizer.

Hugo van Grenoble (rechts)

Roomse Martelaarsboek op 1 april:
Te Grenoble in Frankrijk de heilige bisschop Hugo. Hij leefde vele jaren in de eenzaamheid en is beroemd om zijn wonderen tot de Heer opgegaan.
Deze Hugo was de bisschop die - aangemoedigd door een visioen waarin hij zeven sterren voor zich uit zag gaan die boven een bepaalde plaats stil bleven staan - in 1084 aan Bruno het onherbergzame berggebied La Chartreuse schonk, waar de kartuizerorde werd gesticht.
Ambrogio da Fossano (±1453-1523)
Trittico della Madonna col Bambino tra i Santi Ugo di Avalon e Ugo di Grenoble (Trittico della Certosa di Banda) (1490-1500)
Tempera op paneel, 235 x 200 cm
Susa - Cattedrale di San Giusto
2016 Paul Verheijen / Nijmegen