Paul Verheijen

SIEGFRIED KÖDER

Emmaüstriptiek

Middenpaneel

Dit vleugelaltaar behoort tot de bijzondere religieuze scheppingen van de Duitse priester-schilder Sieger Köder. Het altaar is niet alleen bijzonder vanwege zijn monumentale formaat, maar vooral vanwege zijn theologische beeldtaal. Köder brengt in dit werk verschillende gebeurtenissen uit de christelijke heilsgeschiedenis samen. Het centrale thema is de overgang van de dood van Christus naar de verrijzenis en de herkenning van de verrezen Heer. Köder sluit aan bij de traditie van het middeleeuwse vleugelaltaar. De verschillende standen van het altaar maken het mogelijk om de beschouwer telkens een andere samenhang van beelden te tonen.
De gesloten toestand wordt getoond in de vastenperiodes voor Kerstmis (advent) en Pasen. Ik heb geen betrouwbare afbeeldingen hiervan kunnen vinden.

De centrale voorstelling in geopende toestand is de ontmoeting van Christus met de Emmaüsgangers. Dit schilderij vormt het uitgangspunt voor de interpretatie van het gehele werk. Köder heeft dit bijbelverhaal op een bijzondere manier uitgewerkt. Hij brengt verschillende momenten van het verhaal binnen één schilderij samen.
Boven in het schilderij bevindt zich de heuvel Golgota. De drie kruisen staan leeg, want de lichamen zijn reeds van het kruis genomen. Opmerkelijk is de donkere, bijna zwarte zon tegen een bloedrode hemel. De zon, die normaal gesproken het licht van de verrijzenis symboliseert, is hier verduisterd. Dit verbeeldt zowel de zonsverduistering bij Christus kruisdood als de geestelijke duisternis waarin de leerlingen verkeren. Zij hebben weliswaar gehoord dat het graf leeg is, maar kunnen de boodschap van de vrouwen nog niet geloven.
Onder Golgota zien we drie schimmige gestalten. De achterste is Christus, slechts herkenbaar aan de lichtkrans rond zijn hoofd. Hij heeft zich bij de twee reizigers gevoegd. Zijn gezicht is niet herkenbaar, want in het bijbelverhaal herkennen de Emmaüsgangers Jezus niet. De voorste Emmäusganger houdt een geopend boek vast, terwijl de ander ernaar wijst. Het is het moment waarop Christus hun vanuit de Schriften de betekenis van zijn lijden en dood uitlegt.

Het hoogtepunt bevindt zich in het midden van de voorstelling: de maaltijd in Emmaüs. De twee leerlingen zitten aan weerszijden van een tafel die met een wit kleed is bedekt. Köder maakt van deze tafel nadrukkelijk een altaarachtige plaats. Hij gaat bovendien verder dan de bijbeltekst, waarin vooral het breken van het brood wordt vermeld. Ook drie glazen wijn zijn nadrukkelijk aanwezig. De leerling links, gekleed in blauw, houdt het brood in zijn handen. De andere leerling draagt rood en houdt een glas wijn vast. De twee eucharistische gaven krijgen daarmee een centrale betekenis.
Opmerkelijk is dat Christus niet lichamelijk aan tafel wordt afgebeeld. Zijn aanwezigheid wordt aangeduid door een intens gouden licht aan de plaats die voor hem aan tafel is gereserveerd. De afwezigheid van zijn zichtbare gestalte maakt juist zijn sacramentele aanwezigheid voelbaar.

Rechtsboven eindigt de beeldvertelling in de vreugde van Pasen. Een van de leerlingen draagt een brandende paaskaars, de ander houdt bloeiende amandeltakken vast. De brandende kaars verwijst naar het licht van de verrijzenis en de bloeiende takken naar nieuw leven en hoop.

Zo heeft Köder in één schilderij de gehele geloofsweg van de Emmaüsgangers samengebracht. Van de duisternis van Golgota via de ontmoeting met Christus en de eucharistische maaltijd naar het licht van de paasboodschap.

Zijluiken en predella

Het linker zijluik toont de geboorte van Christus. Maria, gehuld in een blauwe mantel, houdt het pasgeboren kind dicht tegen zich aan. De voorstelling speelt zich af in een donkere stalachtige omgeving. De blauwe mantel van Maria vormt een sterk kleurcontrast met de donkere achtergrond. Het kind is het lichtpunt van de voorstelling.
De plaatsing van de Geboorte links van de Emmaüsvoorstelling is betekenisvol. Köder brengt hiermee het begin van Christus' aardse leven in verband met zijn verrijzenis. De geboorte en de opstanding vormen twee uiteinden van dezelfde heilsgeschiedenis.

Het rechter zijluik is gewijd aan het Laatste Oordeel. De voorstelling heeft als eindpunt het Nieuwe Jeruzalem waarheen de gelovige mens pelgrimeert. Zie de jakobsschelp die om zijn hals hangt. Deze mens bereikt na zijn aardse levensweg zijn bestemming bij God. Bij het Laatste Oordeel verliezen kleding en uiterlijke verschijning hun betekenis. De maskers vallen af. Alleen de mens zelf blijft over. Het gaat om de innerlijke waarde van het menselijke bestaan.

De predella toont twee soldaten aan de voet van Christus' kruis. Een subtiel maar betekenisvol detail vormt de overeenkomst tussen het hout van de stal op het linkerzijluik en dat van het kruis in de predella. Deze visuele verbinding kan worden geïnterpreteerd als een verwijzing naar het motief van kribbe naar kruis. De stal waarin Christus wordt geboren en het kruis waarop hij sterft, worden zo door hetzelfde materiaal met elkaar verbonden. Köder benadrukt daarmee dat de menswording en de offerdood van Christus onderdelen zijn van één samenhangend verlossingsverhaal.
Siegfried Köder (1925-2015)
Emmaustriptiek (1992)
Olieverf op panelen, 230 x 173 cm (middenpaneel)
Rosenberg - Pfarrkirche Mater Dolorosa
2016 Paul Verheijen / Nijmegen