LUDOVICO MAZZANTI

Jozef van Copertino

Vliegende monnik

Giuseppe Maria werd in 1603 in een stal geboren als zoon van de arme Felice Desa en zijn vrouw Francesca in Copertino, een dorpje tussen Brindisi en Otranto in een van de meest achterlijke streken van Italië, waar zijn vader Felice timmerman en steenkapper was. Hij kwam in de leer bij een schoenmaker en oefende dat beroep een tijdlang uit. Op zijn zeventiende vroeg hij toelating tot de franciscanen waartoe ook twee ooms van hem behoorden. Hij werd geweigerd omdat hij niet gestudeerd had. Daarom werd hij maar lekebroeder bij de kapucijnen. Intellectueel begaafd was hij zeker niet, want na acht maanden moest hij daar al vertrekken, omdat hij geen wit brood van bruin kon onderscheiden, de borden liet vallen en bij het werk meer last dan gemak gaf. Boccaperta, 'open mond', zoals hij werd genoemd, leed aan woedeaanvallen.
In 1621 sloot hij zich aan bij de conventuelen en zeven jaar later werd hij tot priester gewijd. Wonend in het klooster La Grottella bij Copertino nam hij geen brood of wijn tot zich, maar leefde van kruiden en gedroogde vruchten en dat alleen op donderdag en zondag. Hij droeg een boetegordel om zijn lichaam en sliep op een uit drie ruwe planken getimmerd gestel dat hij met een totaal afgesleten berenhuid en slechts zelden met een dunne uitgelegen strozak bedekte.
Door dit alles ontwikkelde hij bijzondere mystieke gaven, mogelijke mede vanwege epileptische aanvallen. Zijn visioenen zijn uitvoerig gedocumenteerd. Naar men zegt kon hij onkuisheid ruiken en bezat hij het vermogen tot levitatie: hij kon zich van de grond verheffen en hield dat wel een half uur vol. Zo sprong hij ook over de gelovigen heen recht van de kerkdeur naar het altaar. Zelf verklaarde hij dit allemaal heel vervelend te vinden. Hij klampte zich dan vast aan zware meubels om zich ertegen te verzetten.
De Inquisitie moest weinig hebben van deze ‘vliegende monnik’ en liet hem bewaken in het afgelegen franciscaner klooster Fossombrone van Assisi. Maar van overal kwamen verrukte gelovigen hem vereren. In het geheim verhuisde men hem naar een ander verafgelegen klooster bij Osimo in de buurt van Loreto, maar ook daar zagen boeren hem al gauw als een door de heilige geest aangedreven helikopter boven het land zweven. Jaloerse medebroeders pestten hem daar dood. Jozef overleed in 1663.

Een eeuw na zijn dood werd hij heilig verklaard, werd - heel bijzonder voor een heilige - in Osimo een museum ingericht en werd in 1962 zijn leven verfilmd in The Reluctant Saint van Edward Dmytryk met Maximillian Schell in de rol van Jozef.
Jozef van Copertino heeft het gebracht tot beschermheilige van piloten, gevechtsvliegtuigen in de Tweede Wereldoorlog en astronauten. Het Roomse Martelaarsboek herdenkt hem op 18 september.

Verbeelding van extase en heiligheid

Het schilderij van Ludovico Mazzanti behoort tot de rijke baroktraditie waarin religieuze beleving niet enkel werd weergegeven, maar ook zintuiglijk invoelbaar moest worden gemaakt. Mazzanti liet zich inspireren door de theatrale, emotionele kracht van de barok. In dit werk komt dat bijzonder tot uiting. Hij koos ervoor om Jozef niet nuchter of ingetogen, maar juist spectaculair en verheven weer te geven. In het schilderij zien we de heilige in franciscaans habijt, losgekomen van de aarde, de armen wijd geopend, het gelaat naar de hemel gericht. Zijn lichaam lijkt gewichtloos, opgenomen in een bovennatuurlijke beweging. Mazzanti gebruikt een sterk contrast tussen licht en donker om de bovennatuurlijke dimensie te benadrukken. Het goddelijke licht doorstraalt Jozef, terwijl de aarde in relatieve schaduw blijft. Putti en engelen omringen hem, wat het wonder karakteriseert als een bevestiging van de goddelijke goedkeuring. De gezichten, gebaren en kleuren zijn expressief en geladen, waardoor de toeschouwer wordt meegezogen in het visioen.
Op de achtergrond heeft Mazzanti de Santa Maria van Loreto in Rome geschilderd, voltooid in 1585.

Het schilderij is niet louter een illustratie van een wonder, maar een visuele catechese. Voor gelovigen in de 18e eeuw moest dit beeld een bewijs zijn van de kracht van heiligheid en de werkelijkheid van mystieke ervaringen. De opstijgende beweging symboliseert de ziel die zich losmaakt van het aardse en zich richt op God. Het habijt van de minderbroeder herinnert eraan dat juist in eenvoud en nederigheid de grootste genade kan schuilen. Het licht van boven verwijst naar de goddelijke oorsprong van de extase, die niet psychologisch of toevallig is, maar een gave van de Geest.

Ludovico Mazzanti (1686-1775)
San Giuseppe da Copertino si eleva in volo alla vista della Basilica di Loreto (1767)
[technische gegevens onbekend]
Osimo - Basilica conventuale di San Giuseppe da Copertino