Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Heiligen Kunstenaars Exposities Films Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

RUBENS

Rochus van Montpellier

Besmettelijke ziekte

Het Roomse Martelaarsboek herdenkt Rochus op 16 augustus met deze woorden:
In Zuid-Frankrijk te Montpellier het overlijden van de zalige belijder Rochus, die vele steden van Italië door het kruisteken van een besmettelijke ziekte bevrijdde. Zijn lichaam werd later naar Venetië vervoerd en in de kerk, die onder zijn naam was gewijd, met de hoogste eerbewijzen bijgezet.
De morbus epidemiae, besmettelijke ziekte, wordt gewoonlijk gelijkgesteld aan de pest. Rochus behoort daarom tot de pestheiligen en doet de oude patroon van pestlijders, Job, bijna volledig vergeten.
Naast de Vita breviora is de belangrijkste bron van deze legendarische heilige de In Vitam Sancti Rochi Contra Pestem Epidemie van de Venetiaanse humanist en politicus Francesco Diedo (1435-1484).
Er zijn verschillende versies van de legende waaruit blijkt dat historie en legende moeilijk te onderscheiden is.
  • Rochus is in 1295 in Montpellier uit rijke ouders geboren en sterft in 1327 in diezelfde stad.
  • Na de dood van zijn ouders schenkt de 20-jarige Rochus zijn bezit aan de armen en is verder zijn leven lang pelgrim en verzorger van pestlijders op de wegen naar Rome.
  • Op doorreis neemt hij in Acquapendente, waar de pest woedt, de zorg op zich voor de stervenden.
  • In Rome treedt hij in dienst bij een kardinaal. Rochus wordt om die reden soms ook afgebeeld met (Petrus)sleutel(s) op zijn hoed.
  • Op de terugtocht uit Rome wordt hij in Piacenza in 1320 zelf getroffen door de pest.
  • Om niemand tot last te zijn, verbergt hij zich in een bos.
  • Hij wordt op wonderbare wijze genezen: zijn hond (variant: de hond van een vriend) brengt hem brood en een engel verzorgt zijn wonden.
  • Rochus keert daarop terug naar Montpellier.
  • Aldaar (variant: bij Angera aan het Lago Maggiore) wordt hij, getekend als hij was door de pest, niet herkend, voor een misdadige spion aangezien en zit hij vijf jaar in de gevangenis.
  • Enkele dagen voor zijn dood in zijn kerker wordt Rochus gewekt door een verblindend licht: een glanzende engel brengt hem de tijding dat hij voortaan de patroon zal zijn van de pestlijders.
  • God zelf grift in de wand van zijn cel een tekst die hem als pestverzorger aanwijst.
  • Een gevangenbewaarder vindt Rochus dood in zijn cel terwijl dat verblindende licht schijnt op de muur waarop deze tekst gegrift staat.

Chiesa di San Rocco

Deze kerk in Venetië werd gebouwd tussen 1489 en 1508 (ingrijpend verbouwd in 1725). De relieken van Rochus werden - al dan niet gestolen - hierheen gebracht. In 1576 werd Rochus uitgeroepen tot patroonheilige van de stad. Elk jaar maakte de Doge op zijn feestdag een bedevaart naar de kerk. Vlakbij de kerk bevindt zich de Scuola Grande di San Rocco die werd gesticht als broederschap om de burgers bij te staan in tijden van pest. De verering van Rochus begon toen flink op gang te komen, vooral ook omdat naar schatting de helft van de Europese bevolking toentertijd aan de pest is overleden. Vanwege handelsbetrekkingen met Venetië kwam zijn verering ook in Antwerpen en dus bij Rubens terecht.

Populair

Afbeeldingen van deze intensief aanbeden Rochus vonden een zeer ruime verspreiding, speciaal in Zuid-Europa. In Italië dragen zo'n twintig plaatsen de naam San Rocco. De franciscanen vereren hem als lid van hun derde orde. Het merkwaardige van Rochus is dat hij volgens Urbanus VIII als heilige vereerd mag worden, maar dat hij officieel nooit heilig is verklaard. Precies tijdens diens pontificaat vervaardigde Rubens het hier afgebeelde retabel.

Op het altaarstuk knielt Rochus neer op een stenen platform.
Rubens voert bij de aanwijzing van Rochus als pestlijder de verrezen Christus op (mogelijk nog een variant op de legende?).
Die wijst naar een engel met een tablet in de handen waarop staat geschreven:

ERIS IN PESTE PATRONUS
Jij zult tijdens de pest patroon zijn

Rochus is uitgebeeld volgens de iconografische traditie: gekleed in pelgrimsuitrusting, met ontbloot bovenbeen, en met een hond aan zijn zijde.
In het onderste register van het schilderij, op matrassen en strobundels, zijn doodzieke pestlijders te zien die hun beschermheilige met smekende gebaren vragen om zijn voorspraak.
Peter Paul Rubens (1577-1640)
De Heilige Rochus door Christus aangesteld tot patroon van de pestlijders (De pestlijders) (1623-26)
Olieverf op doek, 412 x 258 cm
Aalst (B) - Sint Martinuskerk
2016 Paul Verheijen / Nijmegen