GIAN LORENZO BERNINI
Bibiana van Rome
Zweep met loden kogelsVóór de kalenderhervorming in 1582 viel de feestdag van Bibiana (in alternatieve namen is de letter b soms vervangen door een v: Viviana of Vibiana) op 13 december samen met het feest van de winterzonnewende en van het licht. Ze behoort tot de vijf wijze maagden die in de adventstijd worden gevierd. Wanneer in de christelijke iconografie een heilige als attribuut een palmtak draagt, hebben we te maken met een martelaar. Daar zijn er in het katholicisme nogal veel van. Wanneer bij deze heiligen andere attributen dan een martelaarspalm of specifieke kenmerken ontbreken wordt het moeilijk zo'n heilige te identificeren. Bibiana behoort vaak tot die moeilijk te identificeren categorie vrouwelijke heiligen.Het Roomse Martelaarsboek herdenkt haar op 2 december als volgt: Te Rome het lijden van de heilige maagd en martelares Bibiana, die onder de heiligschennende keizer Julianus ter wille van Christus zolang met zwepen, waaraan loden kogels zaten, werd gegeseld, totdat zij de geest gaf.Behalve moeilijk te identificeren is zij ook uitsluitend bekend uit legendes die bol staan van middeleeuwse romantiek en zo onbetrouwbaar zijn dat zelfs de goedgelovige Jacobus de Voragine haar niet vermeldt in zijn Legenda Aurea. Bibiana maakte deel uit van een compleet martelaarsgezin. Samengevat komt haar verhaal, gesitueerd in de tweede helft van de vierde eeuw, hierop neer: Ze was de dochter van Flavianus (feestdag 22 december) en Dafrosa (4 januari) en een zus van Demetria (21 juni). Eerst werd Flavianus gedood, omdat hij twee christenmartelaren had begraven. Vervolgens werden al zijn goederen verbeurd verklaard, en vervielen zijn vrouw en kinderen tot armoede. Maar omdat ook zij als christen bekendstonden, moesten zij zich verantwoorden ten overstaan van het gezag. Dafrosa werd omgebracht, evenals Demetria. Nu bleef Bibiana alleen over. Door de standvastigheid van Demetria en de onmacht van de overheid om daarin verandering aan te brengen ontstak de stadsprefect nog meer in woede. Hij gaf Bibiana die als enige nog in leven was, in handen van een zekere vrouw Rufina. De bedoeling was te zien of die dan in staat zou blijken het meisje tot de oude afgoderij terug te brengen. Mocht dat niet lukken, dan was hij vastbesloten om ook haar zonder pardon ter dood te brengen. Rufina deed alles wat in haar vermogen lag, liet Bibiana alle hoeken van de kamer zien, maar niets bracht haar tot andere gedachten. Toen ging Bibiana naar de prefect om hem hiervan op de hoogte te brengen met als resultaat dat ze werd vastgebonden aan een zuil en werd gedood op de wijze zoals het Roomse Martelaarsboek hierboven meldt. Na haar marteldood werd haar lichaam op bevel van de Romeinse prefect Apronianus onbegraven op het Forum van Taurus achtergelaten, opdat het door honden zou worden verscheurd. Maar haar lichaam bleef wonderbaarlijk onaangetast, een teken van goddelijke bescherming en haar heiligheid. |
De Santa BibianaVolgens de overlevering zou een eerste heiligdom voor Bibiana zijn gebouwd door een zekere Olympina, die familie van de martelares was. Dit zou in het jaar 363 zijn gebeurd, althans dat jaartal staat bij deze gebeurtenis vermeld op een zeventiende-eeuws fresco in de kerk (zie hierna). Van dit heiligdom zijn geen archeologische sporen teruggevonden en dat geldt ook voor het huis dat de familie van Bibiana zou hebben bezeten. Betrouwbaarder is dat de kerk werd gebouwd door Simplicius (paus van 468-483; feestdag 2 maart). Opmerkelijk genoeg geven enkele bronnen aan dat de kerk in 467 werd gebouwd, het jaar dus vóórdat Simplicius paus werd. Aan de kerk was in elk geval sinds het begin van de negende eeuw een nonnenklooster verbonden. Eugenius IV (paus van 1431-1447) hief dit benedictinessenklooster in 1439 op vanwege wangedrag van de nonnen en het beheer van de kerk werd vervolgens overdragen aan het kapittel van de Santa Maria Maggiore.De Santa Bibiana is rond 1625 verbouwd op last van Urbanus VIII. Toen daarbij het lichaam van Bibiana werd ontdekt, beschouwde de paus dat als een goed teken voor zijn pontificaat en gaf hij Gian Lorenzo Bernini de opdracht tot het vervaardigen van het hierboven getoonde beeld. In de kerk worden ook haar relieken en die van haar eveneens heilig verklaarde ouders en zus bewaard. Bibiana is een staande vrouwelijke figuur, gedrapeerd in een gewaad, samen met haar attributen geselkolom en palmtak. Haar mond is open en ze heeft uitzicht op weg naar de hemel. Terwijl haar ene hand losjes de palmtak vasthoudt, rust haar elleboog op de geselkolom met onderarm en lijkt haar hand het onheil af te weren. Het gaat Bernini niet om het verhaal van Bibiana, maar om haar emoties en mystieke toewijding. Het omhoogkijkende gezicht van Bibiana laat zien hoe het mogelijk is om pijn te overstijgen door extatisch contact met God. Vergelijk in dit verband bijvoorbeeld acht gezichten in beelden van Bernini: 
Op de muren van het middenschip bevindt zich een reeks fresco's uit 1624-26, elk onderaan geïllustreerd met een bijschrift. Ze vertellen over het leven en de marteldood Bibiana. De decoratie, volgens een laat-16e-eeuws concept, bestaat uit een reeks grote schilderijen in lijsten, bekroond met plaquettes en festoenen. Links:  Cyclus door Pietro Berrettini, beter bekend als Pietro da Cortona (1596-1669), te lezen van rechts naar links:
Rechts:  Cyclus door Agostino Ciampelli (1565-1630) en zijn school, die het martelaarschap van de heilige en de geschiedenis van de kerk afbeeldt, ook van rechts naar links:
Volgens sommige kunsthistorici was er, ondanks de niet bepaald hartelijke relatie tussen Pietro da Cortona en Ciampelli, ongetwijfeld sprake van een samenwerking tussen de twee bij de uitvoering van de gehele cyclus. In Rome kunnen we Bibiana bijvoorbeeld ook zien op een fresco in de Santo Stefano Rotondo liggend tussen andere martelaren. |
Los AngelesVolgens de overlevering werden de relieken van Bibiana in de 17e eeuw herontdekt in de catacomben van Rome, waar veel vroegchristelijke graven lagen. Een deel van haar relieken bleef in de kerk van Santa Bibiana, maar er circuleerden in de eeuwen daarna ook andere relieken toegeschreven aan Bibiana, die werden verspreid als geschenken aan kloosters en bisdommen. In de 19e eeuw schonk het Vaticaan een set relieken van een martelares met de naam Vibiana aan de nieuwe katholieke missie in Los Angeles. Deze relieken werden in 1853 overgebracht naar Californië, kort nadat Pius IX het bisdom van Monterey-Los Angeles had opgericht, het latere Aartsbisdom Los Angeles. Toen de relieken aankwamen, koos men Vibiana als patrones van het bisdom. Ze werd daarmee de eerste patroonheilige van de stad Los Angeles. De relieken werden bijgezet in de kathedraal van Saint Vibiana, gebouwd in het centrum van Los Angeles in 1876. Deze kathedraal was gedurende meer dan een eeuw het kerkelijke hart van katholiek Los Angeles. Na de aardbeving van 1994 werd ze zwaar beschadigd en buiten gebruik gesteld. De nieuwe Cathedral of Our Lady of the Angels (2002) werd toen de hoofdzetel. De relieken van Vibiana werden overgebracht naar deze nieuwe kathedraal, waar ze nog steeds worden bewaard en vereerd. Bibiana wordt hier gevierd op 1 september. |
|
Gian Lorenzo Bernini (1598-1680)
Santa Bibiana (1624-1626) Marmerbeeld Rome - Santa Bibiana |