Verdrijving
Toen zei de HEER God: ‘Nu is de mens aan Ons gelijk geworden, nu heeft hij kennis van goed en kwaad. Nu wil Ik voorkomen dat hij ook vruchten van de levensboom plukt, want als hij die zou eten, zou hij eeuwig leven.’ Daarom stuurde Hij de mens weg uit de tuin van Eden om de aarde waaruit hij was genomen te gaan bewerken. En nadat Hij hem had weggejaagd, plaatste Hij ten oosten van de tuin van Eden de cherubs en het heen en weer flitsende, vlammende zwaard. Zij moesten de weg naar de levensboom bewaken.
(Genesis 3:22-24)
 Masaccio heeft vier dagen nodig gehad om de verdrijving van Adam en Eva uit het paradijs in fresco aan te brengen. Elke dag stond in het teken van het aanbrengen van de verf op een met natte kalk geprepareerd deel van de muur. Achtereenvolgens schilderde hij zo de engel met het zwaard, Adam, Eva en tot slot de poort.
De engel zit op een wolkenpartij die even rood is als zijn gewaad en vleugels. Hij heft hetzelfde zwaard dat op het einde der tijden zal zorgen voor de triomf van de aartsengel Michaël op Satan. Het gebaar van zijn linkerarm is onverbiddelijk: voor zondaars is geen plaats in het paradijs.
Het gelaat van Adam verdwijnt in de schaduw van zijn handen, terwijl hij zijn geslacht onbedekt laat.
Eva heft haar gezicht op in het kille licht, uit haar mond klinkt een jammerklacht en haar wimperloze ogen zijn dichtgeknepen tot twee zwarte streepjes. Haar houding lijkt gekopieerd van een Venus pudica, 'ingetogen Venus', de klassieke pose in de westerse kunst, waarbij een naakte vrouwelijke figuur haar borsten met de ene hand en haar schaamstreek met de andere bedekt. Deze pose wekt de indruk van schroom of kwetsbaarheid en werd een archetype voor representaties van de godin Aphrodite/Venus. Benadrukt wordt het verborgene, waarbij de blik van de kijker juist op de verborgen delen wordt gevestigd.
Volgens de mythe maakten Adam en Eva van vijgenbladeren na de zondeval lendenschorten om hun naaktheid te bedekken en maakte God vervolgens kleren van dierenvellen waarmee hij Adam en Eva bekleedde vóórdat hij ze de tuin uitstuurde (Genesis 3:7 en 3:21). In de 17de eeuw werden (om reden van kuisheid of vanwege de bijbeltekst?) de schaamdelen bedekt door twee vijgenbladeren. Men had volgens de bijbeltekst dus ook kunnen kiezen voor kleren van dierenvellen. Bij de restauratie van de fresco's van 1981-1990 zijn ze weer verwijderd.
Het landschap bestaat uit schrale heuvels en een dorre vlakte. De gebogen lijn van de linkerheuvel loopt volmaakt door in Adams linkerbeen, terwijl de rechterheuvel door de kruisende knieën van Eva loopt.
De poort van het paradijs is perspectivisch verkort en daardoor bijzonder smal. Uit de poort komen zwarte strepen die mogelijk verwijzen naar de vlam van het wentelende zwaard (Genesis 3:24) of een uitdrukking zijn van de krachtige woorden van God waarmee hij de uitzetting legitimeert (Genesis 3:22).
De smalheid van de poort maakt bovendien duidelijk dat terugkeer uitgesloten is.
In deze troosteloos smartelijke schildering baden de lichamen van het eerste mensenpaar in koud licht en hebben zij alle zachtheid verloren die ze hadden in het paradijs. Vanaf nu behoren ze tot de wereld die ook de onze is.
Masaccio (Tommaso di Giovanni Cassaio) (1401-1428)
02 - Cacciata dal Paradiso Terrestre (1424-25)
Fresco, 260 x 88 cm
Florence - Santa Maria del Carmine (Brancaccikapel)
|
