ALBRECHT DÜRER

Paumgartner altaarstuk

De Paumgartners

In gesloten toestand is een Annunciatie afgebeeld waarvan de engel Gabriël verloren is geraakt, maar we kennen van een kopie.

Op het centrale paneel schilderde Dürer een typische weergave van de geboorte van Christus. Op de achtergrond zien we de aankondiging van deze geboorte door een engel aan de herders, van wie er reeds twee de ruimte betreden. Het kindje Jezus is afgebeeld terwijl het op de grond ligt op een slip van de mantel van de Maagd – die ze voor hem heeft uitgespreid – omringd door aandachtige engelen. Maria knielt aan de rechterkant, terwijl Jozef zich net heeft gehaast om zich bij moeder en kind te voegen. Hij heeft zijn staf ook op de grond gelegd en is afgebeeld in Knielauf, een visueel motief in de kunst van het oude Griekenland, waarbij een persoon wordt afgebeeld rennend of snel voortbewegend met één knie bijna op de grond. Deze 'knieloop' heeft geleid tot een zekere onhandigheid: terwijl Jozef neerknielt, lijkt hij het risico te lopen tegen de steunbalken van de beschutting te botsen.

Onderaan zijn zeven leden van de familie Paumgartner in het klein afgebeeld. Aan de linkerkant van rechts naar links: de (overleden) vader Martin Paumgartner (1436-1478), zijn zoons Lukas (gest. 1518) en Stephan (1462-1525) en een oudere bebaarde man, die waarschijnlijk de stiefvader Hans Schönbach is, de tweede echtgenoot van moeder Barbara Paumgartner (gest. 1494), zal vertegenwoordigen. Aan de rechterkant van het beeld knielt de moeder Barbara, geboren Volckamer (met Volckamer wapenschild), en de dochters Maria (ongehuwd, met Paumgartner wapen) en Barbara (met het vierde wapen Paumgartner/Reich, omdat haar eerste huwelijk met Hans Reich was.
Het monogram van Dürer bevindt zich onder op de steunbalk van het dak. Het centrale paneel kan zijn geschilderd een paar jaar voor de vleugels, rond 1502 of kort daarna.
Het kleine lichaam van de pasgeborene verdwijnt bijna in een zwerm engelen.
Hoewel meestal afgebeeld als een nachtscène, is de aanbidding hier helder verlicht na de geboorte met een felle zon linksboven.

De familie Paumgartner of Baumgartner (ook: Paumgartner von Holnstein en Grünsberg) was een van de oudste koopmanfamilies van de keizerstad Neurenberg van 1255 tot 1726. In 1498 gaven de broers Stephan en Lukas Paumgartner aan Albrecht Dürer de opdracht een triptiek te schilderen voor het Sint Catharinaklooster aldaar. Stephan is afgebeeld op de linkervleugel als Sint Joris met een draak en Lukas op de rechtervleugel als Eustachius.

Het altaarstuk werd verkocht rond 1614 aan keurvorst Maximiliaan van Beieren en verhuisde naar München. Omdat het niet beantwoordde aan de esthetische smaak van die tijd, werd het bewerkt. Op het centrale paneel werd de donorfamilie overgeschilderd. De vleugels werden vergroot, de banieren verdwenen, de ridders kregen een helm op en een paard achter zich. Een toegevoegd landschap - gebaseerd op prenten van Dürer - op de achtergrond moest een doorlopende horizonlijn bewerkstelligen. Bovendien werd de draak bij Joris vervangen door een schild. In 1902-03 werden deze veranderingen ongedaan gemaakt.

In 1988 overgoot 'een verwarde man' het drieluik met zwavelzuur dat in het hout vrat, waardoor 70 procent werd vernietigd. Het altaarstuk verloor daardoor ongeveer 30 procent van zijn waarde. Na 21 jaar restauratie werd het weer tentoongesteld.

Albrecht Dürer (1471-1528)
Paumgartner altar (1498-99)
Olieverf op panelen, 154 x 126 cm (middenpaneel), 157 x 60 cm (zijpanelen elk)
München - Alte Pinakothek
Rechterzijpaneel achter (Gabriël) verloren geraakt; afgebeeld kopie van Jobst Harrich (1613) (Particuliere collectie)