JEAN-LÉON GÉRÔME
Augustus en geboorte Christus
KolossaalIn opdracht van Napoleon III voor de Wereldtentoonstelling van 1855, wilde Jean-Léon Gérôme, die in 1847 een gouden medaille had gewonnen op de Salon, het Augustijnse tijdperk uitbeelden aan de hand van een passage uit het historische en theologische werk Discours sur l'histoire universelle (1681) van Jacques-Bénigne Bossuet (1627-1704). Hij koos voor een kolossaal formaat voor dit project, waarmee hij zichzelf positioneerde als de erfgenaam van de historieschilderkunst, die als het grote genre werd beschouwd.Het schilderij is georganiseerd rond een verticale as met in het midden de geïdealiseerde figuur van Augustus. Aan weerszijden van de keizer zijn de belangrijkste politieke en artistieke figuren van zijn tijd in perfecte symmetrie afgebeeld: Tiberius, Agrippa, Maecenas, Horatius, Vergilius, Propertius, Livius en ten slotte Ovidius. Op de top staat de Tempel van Janus, waarvan de gesloten deuren perioden van vrede aankondigen. Verzamelde mensen bij een gekanteelde wal in de vorm van een holte zijn getuige van de verheerlijking van Augustus, terwijl in het lagere gedeelte mannen van alle rassen en standen de 'protectoraten' van het Rijk vertegenwoordigen. De keizer is de centrale figuur naar wie alles toe beweegt. Alleen Brutus, Cassius en de Heilige Familie nemen niet deel aan deze dynamiek. Afzonderlijk afgebeeld, bevindt zich op de voorgrond de scène van de geboorte van Jezus Christus: niets verbindt deze met de rest van het schilderij, behalve de parallel tussen de troonbestijging van Augustus en Christus. Door spirituele en wereldlijke macht tegenover elkaar te plaatsen, verbindt Gérôme deze scène met het heden, dat voor hem de dageraad van een nieuw tijdperk vertegenwoordigt. Napoleon III zag in dit opdrachtonderwerp een nuttige metafoor voor zijn eigen regeerperiode. Met dit werk geeft Gérôme de kijker het gevoel een directe getuige van het verleden te zijn. |
Visioen van AugustusDe middeleeuwse legende van het visioen van keizer Augustus is ook in de Legenda Aurea te lezen. Men wil keizer Octavianus voorzien van de goddelijke titel 'augustus'. De keizer wil eerst van een profeterende sibille weten of er ooit op aarde een mens geboren gaat worden die groter is dan hij.Toen de keizer op de dag van de geboorte van de Heer zijn raad had bijeengeroepen om dit te bespreken en de Sibille zich in het vertrek van de keizer op haar orakels concentreerde, verscheen er midden op de dag een gouden kring om de zon en in het midden van die kring op een altaar een beeldschone maagd met een kind op haar schoot. De Sibille toonde de keizer deze verschijning. En terwijl hij vol verwondering naar dat visioen keek, hoorde hij een stem zeggen: 'Dit is de 'Ara Coeli', het altaar van de hemel. De Sibille zei tegen hem: 'Dit kind is groter dan u. Aanbid het daarom.' Dit vertrek werd gewijd aan de heilige Maria. Daarom heet het tot de huidige dag 'Sancta Maria Ara Coeli, Heilige Maria Altaar van de Hemel'. Toen de keizer besefte dat dit kind groter was dan hij, offerde hij het wierook en weigerde hij voortaan zich god te laten noemen. Hierover zegt Orosius het volgende: 'In de tijd van Octavianus, omstreeks het derde uur, bij een heldere, zuivere en kalme hemel, omgaf plotseling een kring die eruitzag als een regenboog, de schijf van de zon, alsof Hij ging komen die geheel alleen de zon en de hele wereld had gemaakt en bestuurde.'De kamer van de keizer werd daarna gewijd ter ere van Maria en werd genoemd de Sancta Maria Ara Coeli. In de 12e eeuw werd de kerk Sancta Maria in Capitolio in Rome herdoopt in Sancta Maria in Aracoeli omdat men meende dat de kerk gebouwd was naast het altaar dat keizer Augustus had opgericht ter ere van de Zoon Gods. De engel staat in het schilderij achter de heilige familie om de goddelijke voorzienigheid en de komst van het nieuwe tijdperk te symboliseren, dat haaks staat op de aardse macht van het Romeinse Rijk. Het schilderij toont de enorme, bombastische glorie van keizer Augustus en zijn wereldrijk. Helemaal onderaan, in de marge, is de geboorte van Jezus afgebeeld. De aanwezigheid van de engel tilt deze ogenschijnlijk onbelangrijke, arme scène op tot een kosmische gebeurtenis. Het laat zien dat de ware, blijvende macht niet bij de keizer ligt, maar bij het pasgeboren kind. De engel fungeert letterlijk als een brug tussen het goddelijke (de hemel) en de mensheid (de aarde). De engel waakt met de vleugels over het kind en toont het aan de toeschouwer als de vervulling van een goddelijke belofte. Waar Augustus regeert over een vrede die is afgedwongen door zwaarden en veroveringen (Pax Romana), kondigt de engel de geboorte aan van de 'Vredevorst', die een spirituele vrede voor de gehele mensheid brengt. Bossuet had geschreven dat God het grote Romeinse Rijk en de eenheid onder Augustus bewust had gecreëerd om de snelle en veilige verspreiding van het christendom over de wereld mogelijk te maken. De engel staat er dus om de toeschouwer te herinneren aan het goddelijke plan dat zich achter de schermen van de wereldgeschiedenis afspeelt. |
Studie
Olieverf op doek, 38 x 55 cm Los Angeles - J. Paul Getty Center |
|
Jean-Léon Gérôme (1824-1904)
Le Siècle d'Auguste et la Naissance de N.S. Jésus-Christ (1855) Olieverf op doek, 620 x 1015 cm Amiens - Musée de Picardie (bruikleen van Musée d'Orsay Parijs) |