TOON GRASSENS

Stervende Christus

Visionaire sterfscène

Dit kruis werd in 1999 aan onze kerk geschonken door een gelovige die zich ergerde aan het zomaar omgaan van het kruis. Wat is de betekenis van het kruis(je) in een huis- of slaapkamer of om de hals van jongeren?

Om de waarde van het kruis weer te versterken, heeft deze gelovige beeldhouwer Toon Grassens uit Gemert de opdracht gegeven een kruis met stervende Christus te maken. Het beeld is geïnspireerd op de geschriften van Maria Valtorta en Anna Catharina Emmerich, twee vrouwen die de stervende Christus hebben aanschouwd in visioenen. Hij maakte ook gebruik van gegevens over de lijkwade van Turijn.

Het is een kruisbeeld geworden met een levensgroot lichaam (1,80 m.) op een kruis van 4 meter. Het beeld is uitgevoerd in polymeerhars. Om een zeer realistische weergave te verkrijgen, is er gebruik gemaakt van oogprothesen en ook van echt haar voor inplanting.
^{Tekstbordje bij het kruisbeeld}

Maria Valtorta

Maria Valtorta (1897-1961) was franciscanes van de derde orde die verslag deed van persoonlijke gesprekken met en dictaten van Jezus Christus. Ze bracht een groot deel van haar leven bedlegerig door in Viareggio in Toscane. Ze is begraven in de grote kloostergang van de Basiliek van Santissima Annunziata in Florence.
Het Vaticaan ontvangt regelmatig verzoeken van zowel geestelijken als leken om opheldering over het standpunt van de Kerk over haar boek Il poema dell'Uomo Dio, het epos van de God-Mens, ook bekend onder de titel L'Evangelo come mi è stato rivelato, het evangelie zoals het aan mij is geopenbaard.
Dit boek is gebaseerd op 10.000 van de 15.000 pagina's in haar handgeschreven notitieboekjes. De 10.000 pagina's werden grotendeels geschreven tussen 1944 en 1947 en beschrijven het leven van Jezus. Deze handgeschreven pagina's werden op aparte pagina's getypt door haar spirituele adviseur, pater Romualdo Migliorini, en chronologisch opnieuw samengevoegd tot een boek dat in 1956 werd gepubliceerd. De extra 5.000 pagina's werden later als aparte boeken uitgegeven.

Haar belangrijkste boek werd in 1959 op de (nu afgeschafte) Index Librorum Prohibitorum geplaatst. Het werd in vele talen vertaald. In 2025 verklaarde de congregatie voor de geloofsleer dat haar geschriften geen bovennatuurlijke oorsprong hebben. In plaats daarvan moeten ze beschouwd worden als literaire vormen die de schrijfster gebruikte om het leven van Jezus Christus op haar eigen manier te vertellen. Haar werk blijft controversieel en verschillende bijbeldeskundigen, historici en wetenschappers blijven het boek tot op de dag van vandaag ofwel steunen ofwel bekritiseren. Jaarlijks worden er in Italië conferenties gehouden over de wetenschappelijke en theologische aspecten van haar geschriften.

Anna Catharina Emmerich

De Duitse augustines en mystica Anna Catharina Emmerich (1774-1824; als zalige met feestdag 9 februari) had visioenen. De Duitse schrijver Clemens Brentano verwerkte deze in Das bittere Leiden unseres Herrn Jesus Christus (1833), Das Leben der heiligen Jungfrau Maria (1852) en Das Leben unseres Herrn und Heilandes Jesu Christi (drie delen, 1858-1860). Deze geschriften stonden mede onder invloed van de zogenaamde passiespelen, waarin de joden als moordenaars van Christus worden afgeschilderd. Emmerich beschrijft de kruisdood van Christus uiterst gedetailleerd (meer dan de Bijbel), visueel en mystiek, met sterke nadruk op medelijden, innerlijke deelname, en geestelijk symbolisme. De Kerk beschouwt ook haar beschrijvingen niet als historische verslaggeving, maar visionaire, sterk symbolische en meditatieve voorstellingen bedoeld voor gebed en contemplatie.

Emmerich ziet Jezus uitgeput, bebloed en zwaar mishandeld. Ze benadrukt het gewicht van het kruis, dat Hij meerdere keren niet meer kan dragen, de hardheid van de soldaten, de innerlijke strijd maar vooral de liefdevolle bereidheid van Christus om te lijden. Onderweg ziet Emmerich Zijn ontmoeting met Maria, waarbij moeder en Zoon in stilte maar intens communiceren. De hulp van Simon van Cyrene, die volgens haar aanvankelijk gedwongen wordt maar gaandeweg met medelijden vervuld raakt. Veronica die Hem de doek aanbiedt. Ze beschrijft Golgota als een rotsachtige hoogte buiten Jeruzalem, met een onheilspellende atmosfeer, waar foltertuigen en soldaten al klaarstaan. Jezus wordt volgens haar uitgekleed, waarbij de wonden opnieuw openscheuren, op het kruis uitgestrekt, terwijl soldaten zijn armen met geweld oprekken. De spijkers zijn dik en ruw, en ze beschrijft nauwkeurig hoe ze door polsen en voeten worden geslagen. Maria en enkele omstanders horen het geluid van het hameren en raken in diep geestelijk leed. Emmerich benadrukt dat Jezus vrijwillig Zijn arm uitstrekt wanneer de soldaten niet bij Zijn hand kunnen. Zij beschrijft het ruw omhoog trekken van het kruis, hoe het in het gat neerploft, waardoor het lichaam van Jezus met schok aan de wonden hangt. Ze hoort kreten van pijn, maar ook momenten waarin Jezus in stilte lijdt. Emmerich zoomt sterk in op geestelijke en lichamelijke details: ademnood, krampen, de verplaatsing van Zijn lichaam om te kunnen ademen, het kloppende bloed rond de wonden. Jezus wordt overvallen door duistere machten, maar ook engelen die Hem ondersteunen. Christus bidt voortdurend voor zijn vijanden.

Reacties

De extreme realiteit — wonden, haar, bloed — is ongewoon voor kruisigingsbeelden in kerken: het roept het lijden en de dood van Christus indringend op, zonder te verdoezelen. Daardoor wordt je als toeschouwer misschien dieper geraakt wat voor gelovigen en kerkgangers mogelijk zwaar of confronterend is.
Het doel was in elk geval om het eigenlijke lijden en kruis-symbool opnieuw echt te laten voelen, in plaats van een abstract of decoratief symbool. Dat is een bewuste theologische/ pastorale keuze die verdeeld kan worden ontvangen. Voor wie gewend is aan een meer serene of verheven voorstelling, kan de realistische rauwheid beangstigend of onrustwekkend zijn — wat tot schrikreacties kan leiden.
Opmerkelijk is dat er nauwelijks bronnen te vinden zijn die de aanvankelijke ontvangst van het kruisbeeld in detail beschrijven. Latere beschrijvingen spreken van veelbesproken, intrigerend, realistisch, schokkend — zonder dat ze representatief opsommen hoeveel mensen positief of negatief reageerden. Mogelijk is de controverse lokaal gebleven (parochianen, kerkbezoekers), en niet grootschalig of nationaal opgepikt — wat verklaart dat er weinig bronnen over overgeleverd zijn.

In 2005 kwam de film The Passion of the Christ uit waarin het lijden en sterven van Christus ook zeer realistisch werd verbeeld. Deze film was wél aanleiding tot veel tumult. Men sprak over 'geweldsporno', terwijl de evangelisten op dat punt juist uiterst terughoudend en summier zijn. Ik geloof niet dat regisseur Mel Gibson het kruisbeeld van Toon Grassens ooit heeft gezien, maar de gelijkenis is opvallend.

Toon Grassens (1940)
Stervende Christus (1999)
Gemengde technieken, 180 cm (corpus), 400 cm (kruis)
Tilburg - Sint-Jozefkerk (foto: 03-12-2015)