Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Heiligen Kunstenaars Exposities Films Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

REMBRANDT

Visitatie

Katholiek onderwerp

De visitatie is binnen de religieuze schilderkunst vaak onderdeel van cycli die het leven van Maria afbeelden. Het is een typisch katholiek onderwerp omdat Maria-verering niet of nauwelijks plaatsvindt binnen de hervorming in Nederland. Het is daarom verrassend dat Rembrandt koos voor het onderwerp, terwijl zijn klanten allemaal protestanten waren.
Rembrandt had een vader die deel uitmaakte van de hervormde kerk, maar zijn moeder was katholiek. Het is niet goed bekend tot welke religieuze stroming Rembrandt behoorde of zichzelf rekende. Het afbeelding van dit katholieke onderwerp kan een aanwijzing zijn dat hij zich beter thuisvoelde binnen het katholieke geloof. Katholieke kerken waren in Rembrandts tijd verboden in Nederland. Sommige kunsthistorici claimen juist dat Rembrandt wel protestant was. Daarom zou Elisabet Maria niet direct aankijken, maar meer naar boven kijken. In dat geval zou je het schilderij een hervormde weergave van een katholiek onderwerp kunnen noemen, waarin de verering van God veel belangrijker is dan die van Maria.

Nederigen

Rembrandt bracht zijn beroemde vermogen tot contrastspel tussen licht en schaduw in beeld in deze zeldzame Bijbelse scène van een nachtelijke ontmoeting tussen de zwangere Maagd Maria (rechts in blauw) en haar oudere bloedverwante Elisabet (links in rood), die op wonderbaarlijke wijze ook een kind verwacht. De ontmoeting vindt volgens de bijbeltekst plaats in het huis van Zacharia. Maar Rembrandt maakt er een nachtelijke buitenscène van, zodat hij de omhelzing van Maria en Elisabet mooi kan uitlichten met een maanstraal die de twee vrouwen op dramatische wijze verlicht. Maria staat gracieus rechtop, Elisabet is een oude vrouw, gebogen en met een wandelstok in de hand.
In het bijbelverhaal worden uitsluitend deze twee vrouwen genoemd. Rembrandt voegt er vier personages aan toe.
  • Zacharias
    Achter Elisabet daalt de ook oude man de trappen van het huis af. Rembrandt schilderde zeven jaar eerder ook het Visioen van Zacharias.
  • Een jongeman/knecht
    Hij ondersteunt de oude Zacharias.
  • Een andere dienstmeid, een zwarte vrouw, neemt Maria's mantel af. Rembrandt nam vaak zwarte figuren op in zijn scènes uit de Bijbel en de klassieke mythologie. Dit weerspiegelde de toenemende interesse van de Nederlandse kijker in de Afrikaanse westkust, naarmate de zeevaart naar die regio intensiever werd en steeds meer Afrikanen uit eigen wil of gedwongen als slaaf naar Amsterdam kwamen.
    Mogelijk is de zwarte vrouw een verwijzing naar een passage uit het Magnificat:
    Hij toont zijn macht en de kracht van zijn arm en drijft uiteen wie zich verheven wanen, heersers stoot Hij van hun troon en wie gering is geeft Hij aanzien.
    (Lucas 1:51-52)
    Rembrandt zou dan zo de mensen die weinig aanzien hadden in de gouden eeuw een prominente plek op het schilderij gegeven hebben.
  • Jozef(?)
    Rechtsonder zien we een man met een ezel bovenkomen. Is dit de ezel waarop Maria de reis naar Elisabet heeft afgelegd? Is de man misschien Jozef die met haar is meegekomen? Of verwijst de ezel al naar de vlucht naar Egypte die Maria later met Jozef en Jezus zal maken vlak na de geboorte? Rembrandt heeft de man gekleed als een simpele man (Jozef als timmerman?). Het is een groot verschil met de dure kleren van priester Zacharias. Als het inderdaad Jozef is, dan wordt duidelijk hoe onbelangrijk Jozef werd gevonden in de 17e eeuw, vergeleken met de veel prominentere plek van Zacharias op het schilderij.

Dieren

De pauw links onder in de hoek heeft al jongen gekregen. Het is een verwijzing naar de zwangerschappen van Elisabet en Maria. De pauw is bovendien het symbool van Jezus’ onsterfelijkheid, doordat heel lang (ten onrechte) is gedacht dat het vlees van de pauw nooit verging.

Prominent in beeld is ook een hond weergegeven, die kan worden opgevat als een symbool voor trouw. Hiermee wordt voor de geboorte van Johannes de Doper al getoond dat hij trouw zal zijn aan Jezus. Het afbeelding van honden in bijbelse kunst is opvallend, omdat in de bijbel vrijwel uitsluitend negatief over honden wordt gesproken. Het is en verachtelijk dier dat men gerust onrein vlees mag toewerpen (Exodus 22:30).

Locatie

Rembrandt heeft voor zijn weergave van de visitatie een kenmerkend lichtgebruik gekozen. De ontmoeting van Elisabet and Maria lijkt ’s avonds na zonsondergang te zijn.

Op de achtergrond van het schilderij is in de schaduw een grote stad (Jeruzalem?) te zien. Volgens de bijbel woonden Elisabet en Zacharias in een stad in het bergland van Judea (Lucas 1:39-40). Hoewel de exacte naam van de stad niet wordt genoemd, wordt traditioneel aangenomen dat zij in de stad Ein Karem woonden, nu een wijk in het westen van Jeruzalem is. Hier staan dan ook de 17e-eeuwse Johannes de Doper-kerk (op de plaats waar Johannes werd geboren) en de Visitatie-kerk die in 1935 werd gebouwd op de ruïnes van eerdere kerken vanaf de 4e eeuw. In de crypte van deze kerk bevindt zich een rots waar volgens de traditie Johannes als kind werd verborgen tijdens de kindermoord in Betlehem.
Rembrandt Harmanszoon van Rijn (1606-1669)
Visitatie (1640)
Olieverf op paneel, 57 x 48 cm
Detroit - Institute of Art
2016 Paul Verheijen / Nijmegen