TWEEZWAARDENLEER

Suprematie

In de middeleeuwen stonden de pausen op het hoogtepunt van hun macht. De basis hiervoor werd gelegd door bijvoorbeeld Leo I de Grote en Gelasius I (zie onder). Deze middeleeuwse miniatuur verbeeldt de zogenaamde tweezwaardenleer die belangrijk was in de middeleeuwse politieke en kerkelijke theorie. De leer wordt vooral verbonden met Gelasius I, maar kreeg later een sterk pauselijk-gezag-kleur.
De centrale figuur bovenaan is Christus als hemelse rechter. Hij zit op een troon in een mandorla, wat hem voorstelt als de bron van alle autoriteit. Aan weerszijden zie je heiligen en apostelen als hemelse getuigen. Vanuit de hemel zendt hij twee zwaarden neer.
Deze twee zwaarden symboliseren twee vormen van macht:

Het geestelijke zwaard
Dit zwaard wordt gegeven aan de paus / geestelijkheid en staat voor geestelijke macht: zielenheil, kerkelijk gezag, excommunicatie, enzovoort.
Het wereldlijke zwaard
Wordt gegeven aan de keizer / koning en staat voor wereldlijke macht: rechtspraak, bestuur, oorlog, enzovoort.

Belangrijk in de pauselijke interpretatie van de 13e–14e eeuw is dat Christus beide zwaarden aan de Kerk geeft. Heel subtiel is te zien dat de paus het zwaard eerder ontvangt dan de wereldlijke vorst waardoor de paus formeel hoger geplaatst is.
Links zie je de paus in volle pontificale gewaden, rechts de keizer met kroon en paard.

De miniatuur is een typische laat-middeleeuwse voorstelling uit een tijd van spanningen tussen paus en keizer met discussies over wie het hoogste gezag heeft. Wie goed kijkt ziet dat de miniatuur de pauselijke visie op suprematie ondersteunt.

Gelasius I

Het Roomse Martelaarsboek herdenkt deze paus op 21 november:
Romae sancti Gelasii Papae Primi, doctrina et sanctitate conspicui, Te Rome de heilige paus Gelasius I, die vermaard is om zijn kennis en zijn heiligheid.

Gelasius werd monnik bij de augustijnen in Hippo in Noord-Afrika. De Vandalen veroverden het gebied en wilden het arianisme aan de bevolking opdringen. Gelasius vluchtte daarom naar Rome. Aldaar aan het pauselijk hof van Felix II ontwikkelde hij zich tot een van de leidende figuren. In 492 werd hij daar tot paus gekozen. Daarmee werd hij de derde (en tot nu toe ook laatste) Afrikaanse paus na Victor I (189-198/9; feestdag 28 juli) en Miltiades (311-314; feestdag 10 december). Van Gelasius zijn zestig brieven en zes theologische tractaten bewaard gebleven.
In Epistula 12.2, een brief aan de Oost-Romeinse keizer Anastasius I, schrijft hij:

Twee machten, verheven Keizer, heersen over de wereld: de heilige macht van de bisschoppen, en die van de koningen. De macht van de bisschoppen weegt zwaarder dan die van de koningen, omdat de bisschoppen zich aan de zetel van God zullen moeten verantwoorden voor alle mensen, koningen inbegrepen. Uwe vrome majesteit zal dus niet anders kunnen dan concluderen dat niemand, op welk moment ook, onder geen enkele menselijke aanleiding, zich ooit kan oprichten tegen de absoluut unieke rol van hem die door het voorschrift van Christus zelf aan het hoofd van de Kerk is geplaatst en die door de Heilige Kerk als haar leider gezien wordt.

Dit idee zou later bekend komen te staan als de tweezwaardenleer (zie boven). Gelasius' sterke persoonlijkheid zorgde ervoor dat hij het primaatschap van de paus gestalte wist te geven in de vier jaar van zijn pontificaat.
Hij stierf in 496 en was de eerste paus die in de Sint-Pieter werd begraven.

Hans Bornemann (1420-1474)
Christus in der Mandorla überreicht Papst und Kaiser die Schwerter der geistlichen und weltlichen Macht (1442-48)
Illustratie uit het Rechtsbuch des Sachsenspiegels
Lüneburg - Ratsbücherei (Ms.Jurid 1)