Paul Verheijen

ALS KUNST JE LIEF IS

30 september 2018 t/m 3 februari 2019
Otterlo - Kröller-Müller Museum



[mouseover-afbeelding]

Vereniging Rembrandt

De Vereniging Rembrandt is een mooi voorbeeld van hoe een aankoopbeleid afhankelijk is van smaak en inzicht.
Toen deze vereniging werd opgericht in 1883 hield ze niet van Abraham Bloemaert, want die was katholiek.
Nu erkent de vereniging Bloemaert als een van de beste Nederlandse historieschilders uit de 17e eeuw.
In 2010 was de vereniging medefinancier voor de aankoop van dit altaarstuk.
Tijden veranderen.

Kerkvaders

Kerkvaders zijn schrijvers uit de eerste acht eeuwen van de kerkgeschiedenis die zich hebben ingezet voor een juiste van de christelijke geloofswaarheden.
De oosterse kerkvaders schreven vooral in het Syrisch, Koptisch en Grieks, de westerse in het Latijn.
Hoewel er tientallen, zo niet honderden kerkvaders zijn, wordt er zowel in de westerse als in de oosterse traditie een eigen viertal bijzonder in ere gehouden.

De vier westerse kerkvaders:
Ambrosius
Hieronymus
Augustinus
Gregorius de Grote

De vier oosterse kerkvaders:
Athanasius de Grote 
Basilius de Grote
Gregorius van Nazianze
Johannes Chrysostomus

Prent

Het Catharijneconvent in Utrecht is in het bezit van een prent (zie afbeelding) die als voorbeeld diende voor dit schilderij van Bloemaert.
Het is interessant deze schets te vergelijken met het drie jaar later gemaakte schilderij, omdat Bloemaert enkele veranderingen aanbrengt.
Let bijvoorbeeld op de engelen boven het altaar en het attribuut in de linkerhand van de kerkvader rechtsachter.

Schilderij

Bloemaert beeldde de vier westerse kerkvaders uit.
- Augustinus links, met boek en pen is als bisschop met mijter het meest prominent afgebeeld.
Hij draagt een mantel die is geïnspireerd op een belangrijk Utrechts reliek: de 15e-eeuwse bisschopsmantel van David van Bourgondië (zie afbeelding).
Deze mantel bevindt zich in de collectie van het Catharijneconvent in Utrecht.
- Hieronymus, slechts gekleed in een rode doek, is afgebeeld als de kluizenaar die hij op het eind van zijn leven was.
Hij heeft een boek in handen, ongetwijfeld de bijbel die hij in opdracht van de paus in het Latijn heeft vertaald (de zogenaamde Vulgaat).
Op zijn hurken is hij in gesprek met de twee overige kerkvaders.
- De derde kerkvader rechtsachter is afgebeeld met een bisschopsmijter en met een staf met het pauselijke kruis dat drie horizontale dwarsbalken telt, geordend van klein naar groot als symbool voor hemel, wereld en kerk.
- De vierde kerkvader rechtsvoor draagt de pauselijke tiara en heeft een opengeslagen boek op zijn schoot.
Merk op dat deze kerkvaders aan de rechterzijde van het schilderij beiden zijn afgebeeld met een pauselijk attribuut, terwijl alleen Gregorius daadwerkelijk paus was.
Op de voorbeeldschets houdt de achterste kerkvader een boek in zijn linkerhand en ontbreekt de pauselijke staf.
We moeten dus concluderen dat dit bisschop Ambrosius is en de kerkvader met de tiara bijgevolg paus Gregorius de Grote.
Waarom heeft Bloemaert bij Ambrosius het boek nogal verwarrend vervangen door een pausstaf?
Ik houd het maar op een simpel antwoord: Ambrosius 'bewaart' de staf van Gregorius, omdat Gregorius met beide handen een boek vasthoudt.
Bevredigend is dit antwoord natuurlijk niet.

Transsubstantiatie

Het altaarstuk geeft een krachtige verdediging van de transsubstantiatieleer, het katholieke geloofsartikel dat brood en wijn tijdens de misviering daadwerkelijk veranderen in het lichaam en het bloed van Christus.
De Reformatie verwerpt dit idee als bijgeloof, waarna de katholieke kerk er juist extra op gaat hameren.
De hostie (het eucharistisch brood) staat op het altaar tentoongesteld op het altaar in een monstrans van goud en zilver tussen twee kandelaars met brandende kaarsen.
Op het schilderij dat op het altaar staat, is het Laatste Avondmaal afgebeeld, dat gezien wordt als het moment dat Christus het sacrament van de eucharistie instelt.
Daarboven tonen twee engelen onder een duif (de heilige Geest) een opengeslagen boek.
De vier westerse kerkvaders onderstrepen met woord en gebaar de heiligheid van de eucharistie, het belangrijkste van de zeven sacramenten van de Katholieke Kerk.
Abraham Bloemaert (1564 of 1566 - 1651)
De vier Kerkvaders verheerlijken de Eucharistie (1632)
Olieverf op doek, 206,2 x 155 cm
Utrecht - Catharijneconvent

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen