Paul Verheijen

HEILIGEN

MAANDKALENDER




Calendarium Romanum

Bij het woord heilige zullen de meeste mensen denken aan de rooms-katholieke kerk, mede omdat de media af en toe berichten over nieuwe heilig- en zaligverklaringen die de paus van Rome uitspreekt.
Daartegenover staat de hervorming van het Calendarium Romanum in 1969, waarbij 188 heiligen van de lijst werden afgevoerd, meestal omdat over hun leven en werken uitsluitend mythen en legenden bestonden, hetgeen overigens niet inhield dat hun verering werd verboden.
Het calendarium, heiligenkalender, geeft een lijst van naamdagen, onderverdeeld per maand.
De Katholieke Kerk onderscheidt vier soorten heiligenvieringen:
  • Solemnitas (Hoogfeest)
  • Festum (Feest)
  • Memoriam (Gedachtenis)
  • Ad libitum (Naar believen)
Voor de bisdommen kunnen de bisschoppen de rang van de naamdag van heiligen wijzigen, zodat de heiligen uit hun kerkprovincie meer aandacht krijgen.
Kloosterorden en congregaties kunnen de feesten van heiligen en zaligen uit hun geledingen op soortgelijke wijze met hogere rang vieren.
Een heiligverklaring van een nieuwe heilige kan leiden tot verschuivingen op de heiligenkalender.

Sommige belangrijke heiligen hebben meer dan één herdenkdag op de kalender.
Vaak betreft een tweede herdenkdag de translatie, de overbrenging van zijn relieken naar een andere plaats.

Merkeldagen

Veel heiligendagen zijn tevens merkeldagen, of lotdagen.
Dat zijn dagen die in het volksgeloof bijzonder belangrijk zijn, bijvoorbeeld voor het levenslot van de mens, voor het gedijen van het vee en de gewassen, voor het weer.
Hierbij zijn inbegrepen allerlei kerkelijke en seculiere feestdagen, verjaardagen, naamdagen en bijzondere gebeurtenissen binnen de familie.
Bij merkeldagen horen weerspreuken die vaak ook de heilige vermelden die volgens het calendarium zijn of haar naamdag heeft op de betreffende dag.
Deze weerspreuken zijn echter bijna volledig in onbruik geraakt.

Martyrologium Romanum

Het Martyrologium Romanum, 'Roomse Martelaarsboek', is de officiële, maar niet volledige, lijst van de martelaren en heiligen die door de katholieke kerk erkend worden.
De eerste uitgave dateert van 1583 en vond plaats op gezag van paus Gregorius XIII, die in het jaar daarvoor zijn kalenderhervorming had ingevoerd.
De lijst was gebaseerd op het Martyrologium van Usuardus, aangevuld met gegevens uit de Dialogen van paus Gregorius de Grote, werken van de kerkvaders en het Menologion van Sirlet.
Vaak wordt bij een heilige de dies natalis, 'geboortedag' genoemd, waarmee altijd de sterfdag als 'hemelse geboortedag' is bedoeld.
Alleen van Maria en Johannes de Doper wordt ook de aardse geboortedag gevierd.
In 2001 verscheen een in opdracht van het Tweede Vaticaans Concilie geheel herziene editie.

Legenda Aurea

Het boek met de naam Legenda Aurea, 'Gouden Legenden', is een verzameling heiligenlevens en kerkelijke feesten in het laatste kwart van de 13e eeuw gecompileerd en geredigeerd uit reeds bestaande en soms heel oude Latijnse legenden door de Italiaanse dominicaan Jacopo da Varazze (1228-1298), beter bekend onder zijn Latijnse naam Jacobus de Voragine, aartsbisschop van Genua.
Het boek was in eerste instantie bedoeld als encyclopedisch naslagwerk voor de dominicaner orde die de legenden gebruikten om hun preken te stofferen en te verrijken.
Het boek had zo’n groot succes, tot ver buiten de orde, dat het in de loop van de veertiende eeuw vertaald werd in vele West-Europese volkstalen.
Net als naar het Martyrogium Romanum verwijs ik op de pagina's van deze website die een heilige als onderwerp hebben, ook vaak naar de Legenda Aurea.

Imitatio Christi

Al vroeg kwam binnen het christendom de idee naar voren dat een heilige iemand is die er op uitmuntende én voorbeeldige wijze in is geslaagd Christus na te volgen, de zogenaamde imitatio Christi.
Naast degenen uit de directe omgeving van Jezus, zoals zijn moeder Maria en de twaalf apostelen, golden in de begintijd van het christendom vooral martelaren als heilig, omdat zij bereid waren voor hun geloof te sterven.
Later werd dit legertje martelaren aangevuld met pausen, bisschoppen, monniken, nonnen, kerkelijke schrijvers en mensen van adellijke komaf.
Sommige heiligen kregen de eretitel Kerkvader of Kerkleraar toebedeeld.
Zie het overzicht in deze LIJST KERKLERAREN

Vanaf de grote missieactiviteiten van de kerk in de 19de en 20ste eeuw werden er weer martelaren gecanoniseerd, missionarissen die hun activiteiten met de dood moesten verkopen.

Eerste Testament

Circa zestig personen die vermeld worden in het joodse Eerste Testament van de bijbel werden door de kerk als heilig beschouwd.
Hoewel zij uiteraard niet christelijk waren, worden ze wel met terugwerkende kracht tot de heiligen gerekend door ze bijvoorbeeld als voorloper van Christus of Maria te beschouwen.
Te denken valt daarbij aan (in alfabetische volgorde) Abraham, Adam & Eva, David, Elia, Ester, Jakob, Jona, Jozef, Judit, Mozes, Noach, Ruth, Susanna en Tobit.
Deze 'heiligen' zijn te vinden onder de keuze BIJBEL - EERSTE TESTAMENT.

Voorspreker

Alle heiligen hebben als belangrijkste functie dat zij voorspreker zijn: aan de heilige wordt gevraagd om vóórdat een gebed God bereikt dit te versterken.
De meeste heiligen hebben daarbij een 'specialisme' vaak verbonden met hun attribuut.
Zij kunnen op dat specifieke terrein worden aangesproken in de gebeden van de gelovigen, vooral als deze gedaan worden bij het graf, bij een reliek van de heilige, bij een plek die op een of andere manier met de heilige is verbonden of 'gewoon' bij een beeld van de heilige, al dan niet begeleid door het opsteken van een kaarsje.

Decentralisatie

Momenteel heeft de kerk de heiligenverering deels gedecentraliseerd doordat bisschoppen voor hun eigen bisdom en zelfs pastoors voor hun eigen parochie mogen bepalen welke personen hiervoor in aanmerking komen.
Dat is ook de reden dat lijstjes van de zogenaamde veertien noodhelpers zo kunnen verschillen van elkaar.
Maar nog steeds geldt dat de heiligenlijst zeer dun is bezaaid met leken.

Canonisatieportretten

In de 16e en 17e eeuw ontstond het gebruik van de canonisatieritus die plaatsvond in de Sint Pieter in Rome onder een levensgrote afbeelding van de nieuwe heilige.
Een kunstenaar kreeg dan opdracht van het Vaticaan een portret van de heilige te schilderen.
Tegenwoordig worden er vaak meerdere personen in één viering gecanoniseerd en worden een aantal dagen voor de plechtigheid aan de façade van de Sint Pieter enorme portretten van de heilig te verklaren personen gehangen.
Van al deze canonisatieportretten is de kunsthistorische waarde vaak gering.

Groeperingen

Vaak zijn de heiligen gegroepeerd per 'type'.
Zo kennen wij martelaren, apostelen, evangelisten, engelen, maagden, belijders, pestheiligen, noodhelpers, kerkvaders, woestijnvaders, pilaarheiligen, enz.
Bij de bespreking van een heilige wordt vermeld tot welke groepering hij/zij gewoonlijk wordt gerekend.