Paul Verheijen

HEILIGEN PER MAAND

INHOUDSOPGAVE

Calendarium Romanum

Bij het woord heilige zullen de meeste mensen denken aan de rooms-katholieke kerk, mede omdat de media af en toe berichten over nieuwe heilig- en zaligverklaringen die de paus van Rome uitspreekt.
Daartegenover staat de hervorming van het Calendarium Romanum in 1969, waarbij 188 heiligen van de lijst werden afgevoerd, meestal omdat over hun leven en werken uitsluitend mythen en legenden bestonden, hetgeen overigens niet inhield dat hun verering werd verboden.
Het calendarium, heiligenkalender, geeft een lijst van naamdagen, onderverdeeld per maand.
De Katholieke Kerk onderscheidt vier soorten heiligenvieringen:
  • Solemnitas (Hoogfeest)
  • Festum (Feest)
  • Memoriam (Gedachtenis)
  • Ad libitum (Naar believen)
Voor de bisdommen kunnen de bisschoppen de rang van de naamdag van heiligen wijzigen, zodat de heiligen uit hun kerkprovincie meer aandacht krijgen.
Kloosterorden en congregaties kunnen de feesten van heiligen en zaligen uit hun geledingen op soortgelijke wijze met hogere rang vieren.
Een heiligverklaring van een nieuwe heilige kan leiden tot verschuivingen op de heiligenkalender.

Sommige belangrijke heiligen hebben meer dan één herdenkdag op de kalender.
Vaak betreft een tweede herdenkdag de translatie, de overbrenging van zijn relieken naar een andere plaats.

Relieken

Nadat keizer Constantijn de Grote in 313 het Edict van Milaan had uitvervaardigd dat het christendom vrijheid van godsdienst toestond, gingen christenen in het Romeinse Rijk over tot het bouwen van kerken, vaak ter ere van martelaren.
Deze slachtoffers van het geloof waren al begraven, maar men groef ze weer ijverig op om ze een prominente plaats te geven in zo'n nieuwgebouwde kerk.
Oude grafvelden werden afgespeurd naar relieken en het hoeft geen betoog te constateren dat deze uiteraard ook volop werden gevonden.
In de middeleeuwen was men op zoek naar steun en bescherming van heilige mannen en vrouwen en men had daarbij voorwerpen van verering nodig, een bot, een stukje kleding, noem maar op.
Niet ongebruikelijk was dat er romdom zo'n relikwie een fraaie legende ontstond.
Tegenwoordig komt het sporadisch voor dat een relikwie wetenschappelijk wordt getest op 'echtheid', wat betekent dat via koolstofdatering wordt gekeken of de tijd overeenkomt met de tijd waarin de heilige zou hebben geleefd.
Gewoonlijk is dat niet het geval en het Vaticaan is dan ook geen groot voorstander van dergelijke onderzoeken.

Merkeldagen

Veel heiligendagen zijn tevens merkeldagen, of lotdagen.
Dat zijn dagen die in het volksgeloof bijzonder belangrijk zijn, bijvoorbeeld voor het levenslot van de mens, voor het gedijen van het vee en de gewassen, voor het weer.
Hierbij zijn inbegrepen allerlei kerkelijke en seculiere feestdagen, verjaardagen, naamdagen en bijzondere gebeurtenissen binnen de familie.
Bij merkeldagen horen weerspreuken die vaak ook de heilige vermelden die volgens het calendarium zijn of haar naamdag heeft op de betreffende dag.
Deze weerspreuken zijn echter bijna volledig in onbruik geraakt.

Martyrologium Romanum

Het Martyrologium Romanum, 'Roomse Martelaarsboek', is de officiële, maar niet volledige, lijst van martelaren, maar ook overige heiligen die door de katholieke kerk erkend worden.
De eerste uitgave dateert van 1583 en vond plaats op gezag van paus Gregorius XIII, die in het jaar daarvoor zijn kalenderhervorming had ingevoerd.
De lijst was gebaseerd op het Martyrologium van Usuardus, aangevuld met gegevens uit de Dialogen van paus Gregorius de Grote, werken van de kerkvaders en het Menologion van Sirlet.
Vaak wordt bij een heilige de dies natalis, 'geboortedag' genoemd, waarmee altijd de sterfdag als 'hemelse geboortedag' is bedoeld.
Alleen van Maria en Johannes de Doper wordt ook de aardse geboortedag gevierd.
In 1744 verscheen een verbeterde en aangevulde editie onder paus Benedictus XIV en in 2001 een in opdracht van het Tweede Vaticaans Concilie geheel herziene editie.
Op deze website citeer ik met aangepaste spelling uit een Nederlandse vertaling van de kapucijner broeder frater Romualdus uit 1922.

Legenda Aurea

Het boek met de naam Legenda Aurea, 'Gouden Legenden', is een verzameling heiligenlevens en kerkelijke feesten in het laatste kwart van de 13e eeuw gecompileerd en geredigeerd uit reeds bestaande en soms heel oude Latijnse legenden door de Italiaanse dominicaan Jacopo da Varazze (1228-1298), beter bekend onder zijn Latijnse naam Jacobus de Voragine, aartsbisschop van Genua.
Het boek was in eerste instantie bedoeld als encyclopedisch naslagwerk voor de dominicaner orde die de legenden gebruikten om hun preken te stofferen en te verrijken, maar het had zo’n groot succes, tot ver buiten de orde, dat het in de loop van de veertiende eeuw vertaald werd in vele West-Europese volkstalen.
Niet gehinderd door onze hedendaagse historische kennis en wetenschappelijke inzichten somt De Voragine bij vrijwel alle heiligen de meest ongelooflijke en wonderbaarlijke gebeurtenissen op.
Het lezen van deze legenden maakt duidelijk dat de mensheid blijkbaar ongeneeslijk verzot is op dergelijke voorvallen.
Ook de Bijbel staat er vol van.
Men valt voor de charme ervan en niet over de vraag of ze allemaal echt gebeurd zijn, want bij een sterk verhaal lijkt dat niet van belang.
Ook tegenwoordig leven wij nog steeds van sterke verhalen: sinds wanneer wordt iemand bijvoorbeeld reuzegroot en groen als hij kwaad wordt?
Antwoord: sinds de Marvel-strip The Hulk en de serie blockbuster-verfilmingen over hem door Hollywood!
Vergelijk de heldendaden van rechter Simson met de heldendaden van de Hulk.
En zo zijn er talloze hedendaagse voorbeelden te geven.

Passionel

De Passional was een Duitse verzameling legendes, samengesteld door een dominicaanse broeder uit Nürnberg.
De oudste druk is die van Günther Zainer uit 1471/72 uit Augsburg en de laatste is van Strassburg uit 1521.
Een editie uit 1502 had een voor die tijd uitzonderlijk hoge oplage van 1000 exemplaren.
De collectie bevatte oorspronkelijk 251 heiligenlegendes en werd met de Legenda Aurea een invloedrijk model voor de meeste van de volkslegenden.
De Passionel was ongekend populair in heel Europa en gelezen door een breed publiek.

Imitatio Christi

Al vroeg kwam binnen het christendom de idee naar voren dat een heilige iemand is die er op uitmuntende én voorbeeldige wijze in is geslaagd Christus na te volgen, de zogenaamde imitatio Christi.
Naast degenen uit de directe omgeving van Jezus, zoals zijn moeder Maria en de twaalf apostelen, golden in de begintijd van het christendom vooral martelaren als heilig, omdat zij bereid waren voor hun geloof te sterven.

Het woord martelaar is afgeleid van het Griekse martus dat 'getuige' betekent.
Oorspronkelijk sloeg de term dus op iemand die getuigde van geloof en dat met zijn leven moest bekopen.
Later is men de pijnigingen die deze getuigen moesten ondergaan martelingen gaan noemen.

Soms betrof dat zelfs een grote groep martelaren, zoals veertig soldaten van een Romeins legioen uit Sebaste die vooral op Oosterse ikonen (zie afbeelding) vereerd worden op 9 maart (op 10 maart in het Westen, maar in 1969 geschrapt van de heiligencanon).
Volgens van elkaar verschillende legendes werden in het begin van de vierde eeuw deze bekeerde militairen in de winterkou naakt op het ijs geworpen, dan wel in het ijskoude water van een vijver gedreven, maar een hemels licht deed het ijs smelten, waarna ze werden onthoofd, dan wel werden de verstarde lichamen verbrand en hun as in de rivier gegooid.
Die as kwam op één plaats tesamen en werd door christenen weggenomen en eervol weggelegd.
Zelfs de namen van alle veertig soldaten zijn bekend.

Later werd dit legertje martelaren aangevuld met pausen, bisschoppen, monniken, nonnen, kerkelijke schrijvers en mensen van adellijke komaf.
Sommige heiligen kregen de eretitel Kerkvader of Kerkleraar toebedeeld.
Zie het overzicht in deze LIJST KERKLERAREN

Vanaf de grote missieactiviteiten van de kerk in de 19de en 20ste eeuw werden er weer martelaren gecanoniseerd, missionarissen die hun activiteiten met de dood moesten verkopen.
Afbeelding: Ivoren ikoon uit atelier Constantinopel, 10e eeuw, Berlijn - Staatliche Museen

Eerste Testament

Circa zestig personen die vermeld worden in het joodse Eerste Testament van de bijbel werden door de kerk als heilig beschouwd.
Hoewel zij uiteraard niet christelijk waren, worden ze wel met terugwerkende kracht tot de heiligen gerekend door ze bijvoorbeeld als voorloper van Christus of Maria te beschouwen.
Deze 'heiligen' zijn te vinden onder de keuze BIJBEL - EERSTE TESTAMENT.

Voorspreker

Alle heiligen hebben als belangrijkste functie dat zij voorspreker zijn: aan de heilige wordt gevraagd om vóórdat een gebed God bereikt dit te versterken.
De meeste heiligen hebben daarbij een 'specialisme' vaak verbonden met hun attribuut.
Zij kunnen op dat specifieke terrein worden aangesproken in de gebeden van de gelovigen, vooral als deze gedaan worden bij het graf, bij een reliek van de heilige, bij een plek die op een of andere manier met de heilige is verbonden of 'gewoon' bij een beeld van de heilige, al dan niet begeleid door het opsteken van een kaarsje.

Decentralisatie

Momenteel heeft de kerk de heiligenverering deels gedecentraliseerd doordat bisschoppen voor hun eigen bisdom en zelfs pastoors voor hun eigen parochie mogen bepalen welke personen hiervoor in aanmerking komen.
Dat is ook de reden dat lijstjes van de zogenaamde veertien noodhelpers zo kunnen verschillen van elkaar.
Maar nog steeds geldt dat de heiligenlijst zeer dun is bezaaid met leken.

Canonisatieportretten

In de 16e en 17e eeuw ontstond het gebruik van de canonisatieritus die plaatsvond in de Sint Pieter in Rome onder een levensgrote afbeelding van de nieuwe heilige.
Een kunstenaar kreeg dan opdracht van het Vaticaan een portret van de heilige te schilderen.
Tegenwoordig worden er vaak meerdere personen in één viering gecanoniseerd en worden een aantal dagen voor de plechtigheid aan de façade van de Sint Pieter enorme portretten van de heilig te verklaren personen gehangen.
Van al deze canonisatieportretten is de kunsthistorische waarde vaak gering.

Groeperingen

Vaak zijn de heiligen gegroepeerd per 'type'.
Zo kennen wij: en groepen met vreemde (vanuit het Grieks bedachte) namen: Bij de bespreking van een heilige wordt eventueel vermeld tot welke groepering(en) hij/zij gewoonlijk wordt gerekend.

Anorexia

In de middeleeuwen beschouwde men streng vasten als een groot religieus goed, maar waarin iemand daarin te ver ging, kwam onmiddellijk de vraag op of dit het werk was van de duivel of van God.
De historicus Rudolph M. Bell behandelt in zijn boek Holy Anorexia (Chicago 1985) 261 vrouwelijke heiligen en zaligen in Toscane en Umbrië van de 13e tot de 19e eeuw.
Allemaal vrouwen die leden aan anorexia religiosa of sancta anorexia, je hartstochtelijk overgeven (ook letterlijk) aan versterving door zo weinig mogelijk te eten.
Je kunt het zien als de religieuze variant van wat wij tegenwoordig 'anorexia nervosa' noemen: de onwil en onmogelijkheid om voedsel tot je te nemen.
Door deze intens beleefde ascese, boetedoening en meditatie raakten deze vrouwen vaak in een visionaire toestand.
Als je teveel vast, ga je hallucineren.

Voorbeelden op deze website: