Paul Verheijen

JOHAN MAELWAEL
SCHILDER AAN HET BOURGONDISCHE HOF ROND 1400

6 oktober 2017 - 7 januari 2018
Amsterdam - Rijksmuseum


Catnr 17 - Grote ronde Pietà

Eerste Tondo

Dit werk is een van de belangrijkste uit de Bourgondische schilderkunst.
Op grond van materiële en stilistische redenen wordt het toegeschreven aan Johan Maelwael (circa 1370-1415), oom van de Nijmeegse Gebroeders Van Limburg.
Maelwael, zijn naam betekent letterlijk , is de eerste Nederlandse schilder die wij van naam kennen.
Het is hoogstwaarschijnlijk de eerste tondo uit de westerse kunstgeschiedenis.

Het bijzondere van dit werk is dat het op de voorzijde afbeeldingen van een kruisafneming combineert met het thema van de Man van Smarten.
De Man van Smarten is een devotionele afbeelding van de levende Christus die de wonden van zijn passie toont aan de gelovigen.
Christus wordt afgebeeld met de wonden van de nagels in handen en voeten, de lanssteek in zijn zijde en gekroond met de doornenkroon.
Dikwijls worden de instrumenten van de passie ook afgebeeld, meestal gedragen door engelen.
Dit thema is op geen enkele wijze bepaald door de vier passieverhalen in het Tweede Testament, maar het gevolg van een latere meditatieve ontwikkeling op Christus' lijden.
We zien de pas van het kruis genomen Christus die onder zijn oksels wordt opgetild door God de Vader.
Tussen de hoofden van God en Christus vliegt de Heilige Geest in de vorm van een duif, gebruikelijk bij afbeeldingen van de Genadestoel.
Maria, met licht gefronste wenkbrauwen, houdt haar zoon bij de arm, geflankeerd door een treurende Johannes en links zes engelen.
Deze afgebeelde engelen passen bij een Man van Smarten-uitbeelding.
Het thema was rond 1400 zeer populair in Frans aristocratische kring, in het bijzonder de koninklijke familie.
Hoewel het hier de dode Christus betreft, ligt er toch bijzonder veel nadruk op de passiewonden.
Zie hoe het bloed, geschilderd met karmozijn rode lak, nog rijkelijk stroomt uit zijde en handen, als ware het een koraalrood sieraad.

KRUISAFNEMING

Compositie

De ronde vorm van de Piëta betekende dat Maelwael de figuren compact moest weergeven en zich moest focussen op de hoofdgroep bestaande uit God de Vader, Christus, Maria en Johannes.
Hoogst expressief drukt elke figuur een eigen emotie uit.
We zien het subtiel gekleurde rood van de mantel van Johannes terugkeren in de gewaden van enkele engelen.
Het blauw van de mantels van God en Maria, geschilderd in ultramarijn blauw pigment (in die tijd duurder dan bladgoud), complementeren elkaar ondanks een licht chromatisch verschil.
Maelwael heeft dit mogelijk opzettelijk aangebracht om het verschil tussen beiden aan te geven.
De dode Christus wordt overeind gehouden door zijn Vader en twee engelen, terwijl de overige engelen op de achtergrond enig leven en variëteit aanbrengen.
Hun gezichten drukken lijden en wanhoop uit.
Maria klemt zich vast aan het levenloze lichaam van haar zoon, terwijl Johannes bedroefd toekijkt.
Maelwael geeft de hele groep in realistisch verdriet weer tegen een abstract bladgouden achtergrond.

Wapenschild

Aan de achterzijde van het werk, werd het wapenschild van de hertog van Bourgondië, Filips de Stoute (1363-1404), geschilderd.
Het werk is kort na 1400 ontstaan in zijn opdracht en wordt mogelijk beschreven in een inventaris van Filips de Goede uit 1420.
Maelwael was de hofschilder van deze Filips de Stoute, een van de redenen om dit niet gesigneerde werk aan hem toe te schrijven.
Filips de Stoute schijnt een speciale verering te hebben gehad voor de Heilige Drievuldigheid.
Vermoedelijk gebruikte hij de tondo als draagbaar retabel tijdens zijn reizen wanneer hij zijn huiskapellen bezocht van zijn verschillende residenties.

Catnr 20 - Vlindermadonna

Vlinders

Dit schilderij, een van de oudst bewaarde schilderingen op doek.
Het dankt zijn naam aan de acht gouden vlinders die boven rondfladderen tegen een zwarte achtergrond.

In de Oudheid verbeeldde een vlinder de ziel van een overledene.
Het christendom borduurde hier verder op voort.
De metamorfose van rups tot vlinder werd symbool voor de verrijzenis van Christus.

Auteurschap

Zoals vaak bij kunstwerken rond 1400 is de maker anoniem en moeten we gissen naar de naam van de schilder.
Kunsthistorici schrijven dit werk toe aan ofwel de Gebroeders Van Limburg, ofwel Johan Maelwael of zijn opvolger Henri Bellechose.

Is het werk geïnspireerd op kunst uit Siena?
Mogelijk liepen er Italianen rond in het atelier van Maelwael.
Er is een opmerkelijke overeenkomst tussen de vergulde zoom van Maria's mantel en soortgelijke zomen op werken van Toscaanse schilders.

Kers

De Madonna met Kind zijn geschilderd in icoonstijl.
Maria staat achter een stuk brokaatstof aan de onderkant van het schilderij.
Dit vormt een soort afscheiding tussen haar en de toeschouwer / beschouwer.
De stof gelijkt op de zoom van Maria's mantel.

Liefdevol houdt zij Jezus op haar arm.
Met zijn handje omklemt het kind de wijs- en middelvinger van zijn moeder.
Twee keer vijf engelen bevinden zich achter hen.
Een van hen reikt Jezus een kers aan.
De kers verwijst in de kunst rond 1400 gewoonlijk naar het paradijs, vooral in zogenaamde hortus conclusus-voorstellingen.

Heeft het gewaad van de Madonna misschien model gestaan voor dat van keizer Palpatine uit de Star Wars films?
Zie de gespiegelde afbeelding uit Star Wars: The Force Unleashed (2008).

Diptiek?

Geopperd is dat het werk de helft is van een diptiek.
Daarvoor zijn echter geen sterke argumenten te vinden.
Integendeel, de afgeronde compositie maakt het juist waarschijnlijker dat het werk vanaf zijn ontstaan altijd als afzonderlijk werk was bedoeld.

Catnr 21 - Man van Smarten
Catnr 22 - Kleine ronde Pieta
Catnr 23 - De Graflegging



Deze drie werken zijn vermoedelijk ook van Maelwael of zijn atelier.

Catnr 19 - Bewening van Christus



Het corpus op het miniatuur De Bewening van Christus van de Gebroeders van Limburg toont onmiskenbaar de invloed van hun oom wanneer we dit een kwart slag draaien en vergelijken met het corpus op de Pietà.
Kunstwerken

17 - Johan Maelwael (Jean Malouel) - Grote ronde Pietà (circa 1400)
Olieverf (tempera?) en goud op eikenhout, diameter 52 cm / 64,5 cm (met lijst)
Parijs - Louvre

19 - Gebroeders van Limburg - Bewening van Christus (circa 1405-09)
Tempera, goud en inkt op perkament, 23,8 x 17 cm (bladmaat)
New York, MET

20 - Johan Maelwael of Henri Bellechose - Vlindermadonna (circa 1415)
Olieverf en goud op linnen, 107,5 x 80,9 cm
Berlijn - Staatliche Museen, Gemäldegalerie

21 - Atelier Maelwael (?) - Man van Smarten (circa 1410-20)
Olieverf (tempera?) en goud op eikenhout, 28,2 x 16,3 cm
Troyes, Musée des Beaux-Arts

22 - Atelier Maelwael (?) - Kleine ronde Pietà (circa 1410-20)
Olieverf (tempera?) en goud op notenhout, diameter 16,7 cm
Parijs, Louvre

23 - Atelier Maelwael (?) - De Graflegging (circa 1410-20)
Olieverf (tempera?) en goud op eikenhout, 33 x 21,5 cm
Parijs, Louvre


Bron

Pieter Roelofs (red.) - Johan Maelwael, Nijmegen - Parijs - Dijon, Kunst rond 1400
Amsterdam, 2017

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen