Paul Verheijen

JACOB JORDAENS

Aanbidding in chiaroscuro


De herders bij Lucas

Van de vier evangelisten in het Tweede Testament weten alleen Matteüs en Lucas te vertellen over de geboorte van Jezus.

Deze twee verhalen verschillen behoorlijk van elkaar.
Lucas is degene die melding maakt dat herders de pasgeboren Jezus bezoeken.
Het geboorteverhaal van Jezus staat volledig in dienst van de visie die Lucas heeft.

Invloed Caravaggio

Jacob Jordaens was veruit de langstlevende schilder, maar minstbekende van de grote Antwerpse 'barok'-drie: Rubens, Van Dyck en Jordaens.
De aanbidding van het pasgeboren Christuskind door de herders was een tafereel dat hij minstens zes keer schilderde.
De hier getoonde versie bevindt zich in het Mauritshuis in Den Haag.

Omstreeks 1620 verkreeg de Sint Pauluskerk in Antwerpen een nieuw schilderij: de Madonna del Rosario van Caravaggio (1571-1610).
Dit meesterwerk is aldaar inmiddels vervangen door een kopie; het origineel bevindt zich in het Kunsthistorisch museum te Wenen.
Met de Rozenkransmadonna kregen de Zuidelijke Nederlanden voor het eerst een werk van de Lombardische meester in zijn meest onversneden vorm te zien.
Net rond die tijd of kort daarna kwam een jonge generatie kunstenaars terug uit Rome waar ze zich de stijl van Caravaggio hadden eigen gemaakt.
In het Noorden, meer bepaald in Utrecht, maakten Dirk van Baburen, Gerard van Honthorst en Hendrik Terbrugghen school met de caravaggistische stijl.
In het Zuiden waren Gerard Seghers en Thedoor Rombouts de voortrekkers van de nieuwe schilderswijze.
De Noordelijke en de Zuidelijke Nederlanden hadden zo elk hun eigen caravaggisten.
De jonge Jacob Jordaens werd er hoogstwaarschijnlijk door beïnvloed.

Realisme

Kenmerkend voor het werk van Caravaggio zijn onder andere zijn realistische behandeling van sacrale onderwerpen, zijn monumentale composities en zijn gebruik van chiaroscuro, of op z'n Frans van clair-obscur.
Hij gebruikte de contrasten van licht en schaduw om de dramatische kracht van een tafereel te verhogen.

Hoewel er geen bronnen bekend zijn dat Jordaens ooit Italië heeft bezocht, laat staan dat we weten of hij als jongeman ooit Caravaggio heeft ontmoet, is diens invloed op het werk van Jordaens zeker in dit werk evident.
Het ligt voor de hand te veronderstellen dat hij de Rozenkransmadonna in de Pauluskerk heeft gezien, dan wel bestudeerd en dat hij werken van Seghers en Rombouts kende.
Jordaens staat erom bekend dat hij net als Caravaggio zijn religieuze en mythologische taferelen bevolkte met ‘gewone’ mensen.
Dat is op dit vroege werk van hem niet anders.

Lichtbron

Drie herders en een herderin bekijken Jezus en Maria.
Ze baden in het licht.
Maria heeft de melancholische blik die hoort bij een tafereel als dit.
Achter haar kijkt Jozef toe.
Zijn mantel houdt hij beschermend achter Maria.
Ook Jozef is een realistisch personage ‘uit het volk’.

Een lichtbron buiten beeld schept die zo typerende chiaroscuro-sfeer.
De figuren staan dicht op elkaar en worden door de beeldrand afgesneden.
Het geheel zorgt voor een intieme sfeer.

KERSTTIJD

Bron

Magdi Tòth-Ubbens - Mauritshuis
Den Haag 19793
Kunstwerk

Jacob Jordaens (1593-1678)
De aanbidding van de herders (circa 1618)
Olieverf op paneel, 125,5 x 96 cm
Den Haag - Mauritshuis

2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen