ALBRECHT DÜRER

Madonna met Kind

Italiaanse invloed

Beide panelen van deze Madonna met Kind zijn niet gesigneerd en gedateerd, zodat er uiteraard wordt getwijfeld aan het auteurschap van Albrecht Dürer. Beide zijn rond 1960 ontdekt. De belangrijkste verschillen betreffen de achtergrond, de blikrichtingen van Madonna en Kind en het fruit dat is afgebeeld.

In een smalle ruimte, waarvan de wandbekleding en architecturale ornamenten uit geaderd marmer bestaan, zien we op de linkerafbeelding de Maagd Maria, die het Christuskind op haar schoot op een luierdoek houdt. Dat het kind volledig naakt is, kwam aan het licht bij een restauratie in 1969-1970, toen een later toegevoegde lendendoek werd verwijderd, evenals andere latere toevoegingen. De blikken van moeder en kind ontmoeten elkaar, terwijl hun linkerhanden elkaar raken in een gebaar van tederheid. In zijn andere hand houdt Jezus een aardbeienscheut vast (zie onder). Maria zit op een luxueuze stoel, zoals blijkt uit de gesneden stijl van de rugleuning die rechts zichtbaar is. Je zou misschien verwachten een landschap te zien door de rondbogige opening achter in de ruimte, maar dat uitzicht wordt geblokkeerd door een onbepleisterde bakstenen muur. Dit fel verlichte muurgedeelte maakt echter deel uit van een vernuftig lichtconcept dat de matte, wasachtige glans van de huidtinten en de zijdeachtige glans van de stoffen integreert. Het samenspel van subtiel op elkaar afgestemde kleuren in warme tinten resulteert in de grootst denkbare harmonie.

De Maagd Maria op het in slechte conditie verkerende twee keer zo grote paneel (rechterafbeelding) lijkt achter een borstwering te staan waarop het kindje Jezus rust, in een heuvelachtig landschap dat wordt afgewisseld met bosjes en boerderijen. De hoogste punten worden bekroond door rotswanden die aan de linkerzijde overgaan in de bergen op de achtergrond, vandaar de naam Madonna dell'Alpe in de eerste Italiaanse publicatie van de afbeelding. Met haar grote, donkere ogen kijkt Mary dromerig langs de toeschouwer heen en reikt ze een granaatappel (zie onder) aan aan het Christuskind, dat volledig naakt is. Jezus negeert nu echter nog dit geschenk en grijpt met zijn linkerhand de rand van de mantel van zijn moeder vast. De stevige blonde jongen is duidelijk geen baby meer. De bovenste rij melktanden is zichtbaar tussen zijn licht geopende lippen. De groene tinten van het landschap contrasteren met het rood van de mantel van de Maagd, maar worden weerspiegeld in haar onderkleed. De algehele indruk wordt enigszins verzwakt doordat moeilijk vast te stellen is of Maria op een bank zit – in een voorstelling die tot de knieën reikt – dan wel achter een borstwering staat.

Wat beide panelen met elkaar verbindt is de Italiaans invloed op Madonna met Kind-schilderijen van schilders als Andrea del Verrocchio en Giovanni Bellini.

Symboliek van de vruchten

In de christelijke symboliek staat de aardbei (of de plant, haar scheut, bloem of vrucht) voor de Drie-eenheid, nederigheid en het hemelse paradijs. Middeleeuwse kunstenaars en kerkleraars kenden de aardbei een diepe, gelaagde betekenis toe. Het blad van de aardbeiplant is bijna altijd drietallig (bestaat uit drie deelblaadjes). Dit werd in de christelijke traditie gezien als een natuurlijke verwijzing naar Vader, Zoon en Heilige Geest. Omdat de aardbeiplant laag tegen de grond groeit en zijn vruchten dicht bij de aarde draagt, stond het symbool voor de deugd van de nederigheid, vaak gekoppeld aan de deemoed van de Maagd Maria. Omdat de plant tegelijkertijd kan bloeien en vruchten dragen én geen stekels heeft (in tegenstelling tot de roos), werd de aardbei gezien als een onschuldige paradijsvrucht. In de middeleeuwen werd de vrucht ook wel aangeduid als het 'feestmaal der zaligen' in de hemel. De witte bloempjes van de aardbei stonden voor de reinheid van Maria, terwijl de rode vruchten symbolisch verwezen naar het offer en het bloed van Christus

In de christelijke kunst is ook de combinatie van het kindje Jezus met een granaatappel een zeer geliefd en gelaagd motief. Wanneer het jonge Christuskind de vrucht vasthoudt, aanraakt of -zoals op de rechterafbeelding - aangeboden krijgt, fungeert dit als een krachtig visueel symbool dat zijn geboorte direct verbindt met zijn latere offer. Een kind afgebeeld met een vrucht oogt onschuldig, maar voor de toeschouwer was de boodschap helder. De dieprode sapstroom en de bloedrode zaden binnenin de granaatappel verwezen direct naar het toekomstige lijden, de kruisiging en het bloedvergieten van Jezus. Vaak zie je dat het kindje Jezus de granaatappel heel bewust vasthoudt of opent. Dit symboliseert dat Hij al als kind zijn goddelijke missie en zijn uiteindelijke offer aan het kruis accepteert. Dat is hier niet het geval. Moeten we de symboliek van de granaatappel misschien (ook) op Maria toepassen? De vrucht in de hand van Maria staat dan symbool voor haar zuiverheid en deugden.
Omdat de granaatappel na een dorre periode openbarst en een overvloed aan nieuw leven (zaden) toont, staat de vrucht tevens voor de overwinning op de dood: de opstanding en het eeuwige leven.

Albrecht Dürer (1471-1528)
Madonna del Patrocinio (±1495)
Olieverf op paneel, 48 x 37 cm (afbeelding links)
Parma - Mamiano di Traversetelo
Madonna dell'Alpe (±1495)
Olieverf op paneel, 89 x 74 cm (afbeelding rechts)
Veste Coburg - Kunstsammlungen