Paul Verheijen

JOOS VAN GENT

Albertus Magnus

Geleerde dominicaan

Albertus de Grote werd rond 1200 te Lauingen uit het grafelijk geslacht Von Bollstädt geboren. In 1223 trad hij te Padua in bij de dominicanen. Na in verschillende steden onderricht te hebben gegeven, werd hij in 1248 docent aan het net opgerichte Studium Generale van zijn orde te Keulen. Daar was Thomas van Aquino zijn belangrijkste leerling. Van het bisschopsambt dat hij op bevel van Alexander IV (paus van 1254-1261) te Regensburg op zich had genomen, zag Albertus al na twee jaar af.

Zijn orde stuurde Albertus vanuit Keulen naar Parijs, destijds het belangrijkste centrum voor theologie in Europa. Rond 1245 behaalde hij daar de prestigieuze graad van magister (meester) in de theologie en bekleedde hij een van de dominicaanse leerstoelen aan de universiteit. In Parijs kwam Albertus intensief in aanraking met recent vertaalde werken van de Aristoteles en de commentaren van de islamitische denker Averroës. Hij begon daar aan zijn levenswerk om deze filosofie en natuurwetenschap toegankelijk te maken voor en te verzoenen met het christelijke denken.

Albertus' verdiensten liggen, naast inspanningen voor zijn orde en bemoeienissen op kerkpolitiek gebied, vooral op het terrein van de wetenschap. Als geen ander beheerste hij, enerzijds met een voor die tijd begrijpelijke waardering voor de magie, anderzijds met kritische distantie en zin voor onderzoek als grondige vernieuwer, de natuurwetenschappen (vooral botanica en zoölogie) en in samenhang daarmee de filosofische en theologische methodologie. De kritische houding werd hem ingegeven door de Aristotelische geschriften, ideeën en methoden die al in de 12e eeuw herontdekt en bestudeerd waren en voor de ontwikkeling en verspreiding waarvan hij zich als geen ander inzette. Daarmee werd hij de baanbreker voor het 13e-eeuwse scholastieke systeem. Zijn vele geschriften werden in de tweede helft van de 12e eeuw in de schaduw gesteld door de roem van zijn leerling Thomas van Aquino. Albertus' ideeën beïnvloedden de grote leermeesters van de latere Duitse mystiek.

Na een korte inspanning — door Urbanus IV (paus van 1261-1264) daartoe aangezet — als kruistochtprediker in Duitsland en Bohemen, en na enkele jaren onderricht te Würzburg en Straatsburg, vestigde hij zich in 1270 voorgoed te Keulen. De legende weet - historisch onjuist - te vertellen dat hij de Dom van Keulen heeft ontworpen. Daar leefde en werkte hij tot aan zijn dood op 15 november 1280.

Het graf van 'het licht van Duitsland' is in de Andreaskerk in Keulen. Een deel van zijn schedel wordt bewaard in de Sankt Martin in zijn geboorteplaats. In de Heilig Grafkapel van de Stevenskerk in Nijmegen bevindt zich eveneens een reliek van Albertus. Hij had tijdens zijn leven een historische band met de stad. Zo wijdde hij in 1273 (of 1272) de oorspronkelijke Sint-Stevenskerk in.
Albertus werd reeds tijdens zijn leven al door velen vereerd. Legendevorming leidde in 1480 tot een Keulse geïustreerde editie: de Legenda literalis Alberti Magni van Rudolphus de Noviomagio. In 1622 werd zijn verering door Rome goedgekeurd en in 1931 schonk Pius XI hem de titel kerkleraar. Al vanouds de patroon van de mijnwerkers, is hij sinds 1941 ook nog die van de natuurkundigen. Zijn liturgische gedenkdag valt op zijn sterfdag 15 november.

Galerij beroemde mannen

Het hier afgebeelde paneel van Albertus Magnus was onderdeel van een reeks van 28 beroemde mannen in de studeerkamer van hertog Federico da Montefeltro in Urbino. De portretten worden toegeschreven aan de Vlaamse schilder Joos van Gent (Giusto di Gand in het Italiaans) en een zekere Pietro Spagnolo, die door kunsthistorici wordt geïdentificeerd als de Spaanse meester Pedro Berruguete. Beiden werkten rond 1474–1477 aan het hof van de hertog. De portretten werden vermoedelijk vervaardigd in collectief atelierverband en dienden als inspiratiebron voor de hertog om de deugden van de uomini famosi na te volgen.

Na de dood van de laatste hertog van Urbino in 1631 liet kardinaal Antonio Barberini de schilderijen ruw uit de betimmering halen. Ze werden daarbij verminkt tot losse portretten en beroofd van een groot deel van hun inscripties. In 1812 werd de helft van de reeks verkocht en belandde uiteindelijk via Napoleon III in 1863 in het Louvre. De overige 14 panelen die in Italië bleven — waaronder Albertus Magnus — keerden in 1934 terug naar Urbino.

Op het paneel is alleen nog het afgezaagde fragment ALBERTO MAGN zichtbaar. De volledige Latijnse lofrede die oorspronkelijk onder het portret stond, is bewaard gebleven dankzij Lorenz Schrader (1538-1606) die alle inscripties in de studeerkamer van Urbino overschreef vóórdat de panelen werden verminkt.
In Schraders boek Monumentorum Italiae luidt de volledige tekst onder dit portret als volgt:

ALBERTO MAGNO, OB RES NATURALES AEMULATIONE ARISTOTELICA PERQUISITAS, IMMENSIS VOLUMINIBUS POSTERITATI CURAE SANCTISSIMAE BENEMERENTI POSUIT
Voor Albertus Magnus, omdat hij in navolging van Aristoteles de natuurverschijnselen heeft onderzocht, heeft [hertog Federico] dit opgericht ter ere van zijn grote verdiensten en zijn uiterst toegewijde zorg om enorme boekdelen aan het nageslacht na te laten.

Het portret combineert de Vlaamse fijnzinnigheid van Joos van Gent, zoals de stofuitdrukking en de lichtval op de opgeheven hand en het gezicht, met de Italiaanse renaissance-opvatting van ruimte, monumentaliteit en licht. Albertus draagt het karakteristieke zwart-witte habijt van de dominicanen en op zijn hoofd een pileus of hoge kalot, een zwarte, randloze vilten of fluwelen muts, die in de vroege renaissance het standaard hoofddeksel was voor universitaire geleerden en geestelijken.
Hoewel hij korte tijd bisschop was en als zodanig een enkele keer ook met bisschopsmijter wordt weergegeven, is hij hier strikt afgebeeld als dominicaanse geleerde, om de nadruk te leggen op zijn intellectuele nederigheid en studiezin. Hij zit in driekwartprofiel naar rechts gedraaid en lijkt op te kijken van zijn opengeslagen boek dat verwijst naar de immensis voluminibus uit de inscriptie. De Parijse editie van Borgnet uitgegeven tussen 1890-98 beslaat 38 delen.

Als de gevestigde hofschilder ontwierp Joos van Gent het algemene programma en zette hij de ondertekeningen op de panelen. Hij bepaalde de compositie, de eenheid in belichting vanuit het raam en het lage kikvorsperspectief, zodat alle 28 panelen als één doorlopende galerij oogden. De twintig jaar jongere Pedro Berruguete werkte waarschijnlijk als belangrijkste medewerker in Joos' atelier of nam de reeks over toen Joos ouder werd of overleed. Berruguete bracht grote delen van de verf aan en gaf de figuren een krachtiger, meer monumentaal en sculpturaler karakter.
Joos van Gent (±1430-1480) & Pedro Berruguete (1450-1504)
Alberto Magn (1472-76)
Olieverf op paneel, 116 x 53 cm
Urbino - Galleria Nazionale delle Marche (Palazzo Ducale, Studiolo di Federico da Montefeltro)
2016 Paul Verheijen / Nijmegen