STEFAN LOCHNER
Dombild
OpenAlbrecht Dürer schreef in een dagboeknotitie uit 1520 over dit altaarstuk:Item hab 2 weiß pf. von der Taffel aufzusperren geben, die Maister Steffan zu Cöln gemacht hat.Vertaald betekent dit dat hij twee witpenningen gaf om het altaarstuk van 'Stefan' te laten openklappen. Deze notitie was cruciaal omdat het de naam onthulde van de tot dan toe anonieme maker van het retabel. Stephan Lochner maakte het voor de raadskapel van het stadhuis in Keulen waar de raadsleden werden beëdigd en bijeenkwamen voordat ze belangrijke beslissingen namen. In 1810 kwam het in de Dom aldaar terecht (zie inscriptie onder). Het drieluik toont Christus gezeten op de schoot van de Moeder Gods, Op het rechterluik is afgebeeld en op het linkerluik . Als altaarstuk fungeerde het als het spirituele middelpunt van de stedelijke gemeenschap. Net als bij de Majestas Domini in de raadhuizen van de Noord-Italiaanse stadstaten, brengt de Keulse burgerij hier hulde aan haar Heer door zich aan het hemelse hof te laten vertegenwoordigen door haar beschermheiligen. Op de schoot van zijn Moeder zit Christus die wordt aanbeden door de beschermheiligen van Keulen, de Drie Koningen. Al het licht gaat van Hem uit. Hij wordt vereerd door de zeven lichaamloze engelen op de troon, die tegelijkertijd de inwoners van de stad – in navolging van hun beschermheiligen – oproepen om Hem met Kerstmis te vereren. Lochner combineert de grootse compositie van Italiaanse schilderijen met de nauwgezette weergave van details die hij in Nederland heeft geleerd. Zo wordt elk hoofd, bij nader inzien, een portret. Ook de kleding, de sieraden, de bloemen en alle details zijn met bijzondere zorg geschilderd. Het is zeer waarschijnlijk dat Lochner ook over bijzondere expertise in de edelsmeedkunst beschikte. Het hele drieluik heeft een tijdloze gouden achtergrond. Wil Lochner hiermee aangeven dat de aanbidding en de aanwezigheid van God in ons midden altijd aanwezig is, hier en nu? 
Vanuit de luiken aan de linkerzijde komt Ursula op met haar maagden – ter herinnering aan wie de stad Keulen elf vlammen in haar stadswapen heeft opgenomen – terwijl aan de andere kant Gereon verschijnt als aanvoerder van de jongemannen die klaarstaan om de stad te verdedigen. Lochner zelf staat in het rood gekleed naast Gereon. Zijn slanke rechterhand, waarop een bijzonder licht valt, rust op de massieve greep van een tweehandige zwaard en zijn linkerhand ligt op de arm van de jongeman naast hem. |
||
Gesloten Aan de andere kant staat de engel Gabriël. Zijn machtige vleugels – het teken van zijn hemelse oorsprong – laten de menselijke woonstee bijna springen. Hij buigt de knie en brengt zijn boodschap per brief over: Ave, gratia plena, Dominus tecum. In zijn hand houdt hij de herautsstaf, teken van zijn gezag als boodschapper. De rode mantel met de groene voering wordt bijeengehouden door een grote gesp met de afbeelding van God. Op de gouden bies van Gabriëls mantel staan aan weerszijden drie engelen met de handen gevouwen in gebed. Stellen zij de overige zes aartsengelen voor? De linkervleugel van Gabriël is zo licht als de dag, de rechter zo donker als de nacht. Het jeugdige gelaat van Maria blikt vol angstige verwachting naar degene die door haar 'ja' de nacht die over de wereld ligt, kan keren en de nieuwe dag kan inluiden. |
||
HerdenkingsinscriptieDe later aangebrachte Latijnse inscriptie onder het retabel luidt:
Anton Reiner von Klespe (±1744–1818) en Johann Jakob von Wittgenstein (1754–1823) waren sleutelfiguren in de roerige geschiedenis van Keulen rond 1810. Toen Keulen destijds bezet was door de Franse troepen van Napoleon, zorgden zij ervoor dat het retabel van Lochner niet verloren ging. Omdat Klespe de regio bestuurde en Wittgenstein de stad, konden zij samen met de steun van de stadsraad de bureaucratische Franse wetten omzeilen. Ze besloten het topstuk officieel te schenken aan de Keulse Dom, die destijds wél open mocht blijven voor de eredienst. Op 6 januari 1810 (Driekoningen) werd het altaarstuk daar feestelijk ingewijd. |
||
|
Stefan Lochner (±1410-1451)
Dombild (1445) Olieverf op paneel, 282 x 261 cm (middenpaneel); 282 x 116 cm (zijpanelen elk) Keulen - Dom (Mariakapel) [Hoofdfoto: 07-09-2026] |