VICTORDOM XANTEN

Hoogaltaar

Vier vleugels

Het retabel van het hoogaltaar van de Victordom van Xanten is een Vierflügelretabel. Het werd tussen 1529 en 1544 vervaardigd door Willem van Roermond in Keulen. In tegenstelling tot veel andere middeleeuwse en renaissance-retabel, waarvan de zijvleugels in de loop der eeuwen vaak zijn losgezaagd, apart ingelijst of aan musea zijn verkocht, is dit retabel compleet en in zijn oorspronkelijke structuur bewaard gebleven. Het overleefde wonderbaarlijk genoeg ook de zware verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog.

Op de binnenzijden van de luiken zijn op het linkerluik een Ecce Homo-scène en op het rechterluik de Verrijzenis te zien, terwijl de lunet erboven een Calvarië-voorstelling heeft. De tabernakels om de lunet bevatten hutsnijwerken uit 1476 van Victor (links), Christus Salvator (top) en Helena (rechts).

Het retabel heeft twee paar beweegbare vleugels (een binnen- en een buitenpaar) die om een centrale reliekschrijn heen sluiten. Hierdoor kent het altaar drie verschillende standen (Schauseiten), die meebewegen met de liturgische kalender. Na een grondige reinigings- en renovatieweek kunnen de panelen sinds eind 2017 weer soepel worden bewogen. Zo blijft dit zeldzame renaissance-mechanisme ook nu nog in actieve liturgische dienst.

De weekdagen (volledig gesloten stand)

Wanneer beide paren vleugels gesloten zijn, zie je de buitenkant van de buitenste vleugels. Te zien zijn dan in grisaille geschilderde trompe-l'ouil beelden van individuele heiligen van het Thebaanse Legioen en de legendarische stichting van het klooster.
Op het linkerluik de Maagd Maria tussen Victor en Gereon.
Op het rechterluik staat Helena tussen Silvester en Constantijn de Grote.

Victor van Xanten behoorde tot het Thebaanse legioen. In 1933 werd bij opgravingen in het Duitse Xanten een dubbelgraf gevonden van twee mannen die een gewelddadige dood stierven en begraven werden rond 350. Ook werd aangetoond dat hier al in de vierde eeuw een martelarenverering bestond. In 833 wordt Xanten nog Ad Sanctos genoemd naar Victor en zijn gezellen. De Dom vam Xanten werd er een bedevaartsoord door en mogelijk op zijn graf gebouwd.

Gereon van Keulen was officier in een andere afdeling van datzelfde Thebaanse legioen. Hij en zijn afdeling ondergingen hetzelfde lot in Sankt-Mechtern dat Ad Sanctos Martyres werd genoemd.

Het Roomse Martelaarsboek herdenkt beide heiligen afzonderlijk op 10 oktober:

Te Keulen de heilige martelaar Gereon met nog 318 anderen, die in de vervolging van Maximianus voor het ware geloof lijdzaam hun hals bogen onder het zwaard.

In de omstreken van dezelfde stad de heilige martelaren Victor en gezellen.

De zondagen (half open stand)

Als het buitenste paar vleugels is geopend, worden de legendes van Victor en Helena zichtbaar. De portretten van kanunniken en burgers van Xanten en de weergave van de stad en de kapittelkerk, zijn tijdloos en toch eigentijds. Deze zijluiken werden tussen 1529 en 1534 geschilderd door de uit Wesel afkomstige en in Keulen werkzame Barthel Bruyn de Oude (±1493-1555). Het is een van zijn belangrijkste werken, die de traditie van de laatgotische Keulse schilderschool omvormde tot een door de Hollandse kunst beïnvloed maniërisme. Ondanks deze Hollandse renaissancevormen vertegenwoordigt het hoogaltaar een altaartype dat in de late middeleeuwen al wijdverbreid was.

Victor

Op de linkerafbeelding hierboven zien we Victor afscheid nemen van keizer Maximianus op de voorgrond en op de achtergrond dat hij gezegend wordt door Marcellinus.
Op de rechterafbeelding vindt hij de marteldood met op de achtergrond het silhouet van de middeleeuwse stad Xanten.

Helena

Op de linkerafbeelding neemt Helena afscheid van de paus. Achter de hoofdscène het gevolg van Helena met de afbeelding van Imeza von Kappenberg, een weldoener van de abdij van Xanten uit de 11e eeuw (met rode baret) en de portretten van kanunniken van de abdij van Xanten.
Op de rechterafbeelding zien we de overhandiging van het heilig kruis nadat Helena dat heeft gevonden. Ook hier in het gevolg van Helena een lange rij portretten van kanunniken van het klooster, schepenen en de burgemeester, hun vrouwen en dochters. Links wederom Imeza von Kappenberg met de rode baret. Uiterst rechts achter de balustrade zien we Barthel Bruyn met zijn vrouw Agnes en een van zijn zonen.

De hoogtijdagen (volledig geopende stand)

Door het openen van de binnenste luiken krijgt men zicht op de reliekschrijn van Victor. Deze schrijn uit 1129/1150 en een aantal gebeeldhouwde en verzilverde reliekbustes zijn van de Kalkar-houtsnijder Henrik van Holt.

^{Kopie naar Jan Gossaert
Midden 16e eeuw
Wenen - Kunsthistorisches Museum
Olieverf op paneel, 109 x 70 cm}

Onderin bevindt zich een renaissancetriptiek met een afbeelding ten halven lijve van de Madonna met de sluier naar Jan Gossaert en afbeeldingen ten halven lijve van Blasius (links) en vermoedelijk Petrus Damianus (rechts).