Paul Verheijen

DRIEKONINGEN

Bijbelse bronnen
Verdere traditie
Gebruiken
Feestdagen

Bijbelse bronnen

De basisbron voor de zeer uitgebreide traditie rondom Driekoningen is de evangelist Matteüs in het Tweede Testament van de Bijbel die er twaalf verzen aan wijdt.
Toen Jezus geboren was, in Betlehem in Judea, tijdens de regering van koning Herodes, kwamen er magiërs uit het Oosten in Jeruzalem aan. Ze vroegen: ‘Waar is de koning van de Joden die onlangs geboren is? Wij hebben namelijk zijn ster zien opgaan en zijn gekomen om Hem te aanbidden.’ Koning Herodes schrok hevig toen hij dit hoorde, en heel Jeruzalem met hem. Hij riep alle hogepriesters en schriftgeleerden van het volk samen om aan hen te vragen waar de messias geboren zou worden. ‘In Betlehem in Judea,’ zeiden ze tegen hem, ‘want zo staat het geschreven bij de profeet: En jij, Betlehem in het land van Juda, bent zeker niet de minste onder de leiders van Juda, want uit jou komt een leider voort die mijn volk Israël zal hoeden.’ Daarop riep Herodes in het geheim de magiërs bij zich; hij wilde precies van hen weten wanneer de ster zichtbaar geworden was, en stuurde hen vervolgens naar Betlehem met de woorden: ‘Stel een nauwkeurig onderzoek in naar het kind. Stuur mij bericht zodra u het gevonden hebt, zodat ook ik erheen kan gaan om het te aanbidden.’ Nadat ze de koning hadden aangehoord gingen ze op weg, en nu ging de ster die ze hadden zien opgaan voor hen uit, totdat hij stil bleef staan boven de plaats waar het kind was. Toen ze de ster zagen, werden ze vervuld van diepe vreugde. Ze gingen het huis binnen en vonden het kind met Maria, zijn moeder. Ze wierpen zich in aanbidding voor het kind neer. Daarna openden ze hun kistjes met kostbaarheden en boden het geschenken aan: goud en wierook en mirre. En omdat ze in een droom de aanwijzing hadden gekregen dat ze niet naar Herodes terug moesten gaan, reisden ze via een andere route terug naar hun land.
(Matteüs 2:1-12)
Omdat Matteüs veel citeert en verwijst uit en naar het Eerste Testament, zoals de hogepriesters en schriftgeleerden dat ook doen (Micha 5:1.3; 2 Samuël 5:2 = 1 Kronieken 11:2), hebben onderstaande teksten hem mogelijk geïnspireerd:
Wat ik zie is niet in het heden, wat ik waarneem is niet nabij. Een ster komt op uit Jakob, een scepter uit Israël.
(Numeri 24:17)

Volken laten zich leiden door jouw licht, koningen door de glans van je schijnsel. Sla je ogen op, kijk om je heen: ze stromen in drommen naar je toe; je zonen komen van ver, je dochters worden op de heup gedragen. Je zult stralen van vreugde als je het ziet, je hart zal van blijdschap overslaan. De schatten van de zee zullen je toevallen, de rijkdom van vreemde volken valt je in de schoot. Een vloed van kamelen zal je land overspoelen, jonge kamelen uit Midjan en Efa. Uit Seba komen ze in groten getale, beladen met wierook en goud. zij verkondigen de roemrijke daden van de HEER.
(Jesaja 60:3-6)

De koningen van Tarsis en de kustlanden, laten zij hem geschenken brengen. De koningen van Seba en Saba, laten ook zij hem schatting afdragen. Laten alle koningen zich neerwerpen voor hem, alle volken hem dienstbaar zijn.
(Psalm 72:10-11)
In de Griekse tekst van het Tweede Testament heten ze magoi, ons woord ‘magiër’ is ervan afkomstig en de NBV21 gebruikt dit woord ook (zie boven). Wie heeft Matteüs op het oog met deze magiërs? In het Eerste Testament pleit Daniël ervoor de magiërs die de droom van koning Nebukadnessar niet kunnen uitleggen, niet ter dood te brengen. Daniël kan die dromen wel uitleggen en hij wordt aangesteld als hoofd van alle magiërs. Moeten we misschien denken aan een oosterse volksstam, die een soort priesterkaste vormde? Vertegenwoordigden zij ook alle wetenschappen? Legden ze dromen uit en bedreven ze astrologie?
Waren ze aangesteld om na de dood van een koning een nieuwe koning aan te wijzen? Later ging het woord ook ‘tovenaar’ en zelfs ‘bedrieger’ of ‘charlatan’ betekenen. Gezien hun interesse in een ster doet vermoeden dat Matteüs de magiërs vooral wil afschilderen als sterrenwichelaars, mensen die uit de stand en de loop van sterren voorspellingen menen te kunnen doen over toekomstige gebeurtenissen. De term ‘astroloog’ zou ook in aanmerking kunnen komen. Matteüs denkt waarschijnlijk niet aan astronomen, zelfs als hij deze wetenschappelijke benaming zou hebben gekend. Matteüs laat namelijk op ironische wijze zien dat de sterrenwichelarij van de magiërs niet leidt naar de geboorteplaats van Jezus. Daarvoor moet een bijbeltekst uitkomst bieden. Pas dan gaat de ster hun voor naar Betlehem.
Aanbidding door vier(!) wijzen (1e/2e eeuw)
Rome - Catacomben van Domitilla

Merk op dat Matteüs niet spreekt over koningen of over een aantal van drie en dat Jozef in de scène niet wordt genoemd.
De aanbidding door de wijzen behoort tot een van de meest afgebeelde scènes in de christelijke iconografie, vrijwel altijd aangepast aan de verdere legendevorming. Ook het vervolg na de terugkeer van de wijzen is in de christelijke kunst vaak uitgebeeld: Herodes ontsteekt in woede en laat in Betlehem alle jongetjes, de onnozele kinderen, van twee jaar en jonger om zeep brengen.

Met zulke schaarse gegevens over deze mysterieuze huldebrengers nam de traditie geen genoegen en zo onstond er uitgebreide legendevorming die vele malen groter is dan de slechts twaalf verzen die Matteüs aan hen besteedt.

Verdere traditie

De sobere gegevens uit Matteüs’ beschrijving werden in de latere traditie steeds verder ingekleurd. Vanaf de vroege middeleeuwen kreeg een ‘fantastische’ Driekoningenlegende gaandeweg vorm door talloze aanvullingen en interpretaties.



  • In de oosterse christelijke tradities worden de wijzen gezien als een groep van twaalf met naam genoemde koningen, dikwijls afkomstig uit een mysterieus land in het verre oosten. Hun namen hebben een sterke Oud-Perzische of Syrische klank: Hormizd (of Hormisdas), Yazdandar (of Izdegerd / Yazdigerd), Peroz (of Perozad), Hor, Basan (of Basanater), Karsudan, Megundar, Rashtin, Saharnaz, Mehrou, Ahraks en Larvandad (soms genoemd als leider). De symboliek achter het getal twaalf was belangrijker dan het aantal geschenken. Men geloofde dat de wijzen een voorafspiegeling waren van de twaalf apostelen. Net zoals de twaalf apostelen later het evangelie naar de uiterste hoeken van de wereld zouden brengen, kwamen deze twaalf koningen uit de verste uithoeken van de aarde om als allereerste niet-Joodse leiders te buigen voor Jezus. Hoewel er sprake is van twaalf koningen, bleven de meegebrachte gaven in de oosterse traditie in de kern trouw aan de drie bijbelse geschenken. De twaalf reisden niet allemaal met een uniek eigen product, maar de groep was opgedeeld in drie subgroepen van vier koningen. In Syrische apocriefe teksten waren deze geschenken oeroude profetische schatten die Adam na zijn verdrijving uit het paradijs had meegenomen en had verborgen in een mystieke grot (de Grot der Schatten). De twaalf koningen bewaakten deze geheime plek generaties lang, totdat de ster hen riep om de schatten terug te brengen naar de rechtmatige eigenaar: het pasgeboren kind.
  • Eindeloos is er gespeculeerd en gemoraliseerd over de betekenis van de drie geschenken goud, wierook en mirre. Zij representeerden nu eens de Drie-eenheid, dan weer verleden, heden en toekomst of de christelijke deugden geloof, hoop en liefde. Ook werden ze gekoppeld aan functies: koninklijk goud, priesterlijke wierook en profetische mirre. Ze werden betrokken op Jezus zelf: goud voor de koning der Joden, wierook voor zijn god-zijn en mirre voor zijn mens-zijn. Bernardus van Clairvaux interpreteerde ze praktisch en beschouwde ze als ‘bestrijdingsmiddel’: het goud bestreed de armoede van Maria, de wierook de stank van de stal (Bernardus denkt hier blijkbaar aan de locatie die Lucas mogelijk voor ogen had en niet aan het huis waarover Matteüs schrijft) en de mirre hield de wormen bij het kind weg.
  • Op grond van het aantal geschenken werden de magiërs gezien als een drietal.
  • Over de vraag wat Matteüs voor ogen gehad zou kunnen hebben bij zijn beschrijving van de ster van Betlehem bestaan verschillende verklaringen.
    • Een nova of supernova
      Dergelijke plotseling opvlammende sterren die zich als een helder object manifesteren aan de sterrenhemel zijn in het verleden wel meer waargenomen.
    • Conjunctie van heldere planeten
      In het jaar 7 VGJ vond er een Jupiter, Saturnus en Mars samenstand plaats. Jupiter en Saturnus vormden op 21 december 2020 een oplichtende stip toen de twee giganten elkaar ontmoetten aan de nachtelijke hemel. Deze conjunctie was uniek, want voor het eerst in honderden jaren te zien. Het kon natuurlijk niet uitblijven dat in het nieuws werd verwezen naar de ster van Betlehem.
    • De komeet van Halley
      Deze 'staartster' verschijnt om de 76 jaar verschijnt en is in 12 VGJ in China waargenomen.
    Over deze ster zijn zoveel theorieën ontwikkeld dat ongeveer alles wat aan het firmament voorbij trekt als de ster van Betlehem is bestempeld. De ster die de drie hadden gezien, wordt een buitengewone komeet met ofwel in de kop het beeld van een kind, ofwel Maria met haar kind, ofwel wordt de ster een engel. Elk jaar horen miljoenen mensen op de hele wereld over de ster van Betlehem, een onlosmakelijk met Kerstmis en de geboorte van Jezus verbonden attribuut, zozeer dat geboortejaren bij personen kunnen worden aangegeven met een sterretje (en sterfjaren bijgevolg met een kruisje). Kerkvader Origenes meende in de derde eeuw dat het een nieuwe ster moet zijn geweest die niets gemeen had met de bekende sterren. Hij dacht aan een komeet, een vurige bal of staartster. In de winter van 1603 zag Johannes Kepler hoe de planeten Saturnus en Jupiter elkaar naderen, een zogenaamde conjunctie. Hij publiceerde zijn kerststerhypothese in 1606 in zijn De Iesu Christi vero anno natalitio. Kepler herinnerde zich een Thora-uitleg van de vijftiende-eeuwse rabbijn Isaak Abarbanel dat de Messias bij deze conjunctie zou verschijnen. Wereldwijd wordt het luchtruim sinds mensenheugenis in verband gebracht met bovennatuurlijke krachten.
  • De magiërs worden gepromoveerd tot koningen, mogelijk vanwege de kostbaarheid van de geschenken, of vanwege de opvatting dat koningen nu eenmaal wijze mannen zijn, ofwel onder invloed van een aantal bijbelteksten die Matteüs hoogstwaarschijnlijk ook zelf in gedachten heeft gehad (zie boven). De ‘Driekoningen’ zijn nu tot feit geworden.
  • De Excerpta Latina Barbari, een bewerking van een Alexandrijnse kroniek uit de vijfde eeuw, meldt hun namen: Balthasar, Melchior en Caspar en hun raskenmerken: bruin, zwart en blank. Jacobus de Voragine blijkt in zijn Legenda Aurea bovendien hun – naar eigen zeggen – Hebreeuwse namen te kennen: Appellius, Amerius en Damascus en hun Griekse namen: Galgalat, Malgalat en Sarachin. In de westerse traditie zijn alleen de eerstgenoemde Latijnse namen behouden gebleven.
  • Nu de wijzen tot koning zijn gemaakt krijgen ze uiteraard ook koninkrijken toegewezen. Melchior was koning van Nubië en Arabië, Balthasar koning van Gondolië en Saba (Seba) en Caspar van Tarsis en van het eiland Egryscilla. Weer later worden deze koninkrijken uitgebreid tot de drie toenmalig bekende werelddelen met bijbehorende huidskleuren: Europa (wit), Azië (geel) en Afrika (zwart).
  • Men beschouwde de drie koningen als representanten van verschillende leeftijdsfasen van de mens: jong (15 jaar), middelbaar (30) en oud (40). In de christelijke iconografie wordt de oudste koning gewoonlijk knielend afgebeeld, de middelbare staand daarachter en de jongste komt aangelopen. In sommige legenden is de jongste koning het neefje van de andere twee.
  • Sem, Cham en Jafet, de drie zonen van arkbouwer Noach werden de typologische voorafbeeldingen van respectievelijk Balthasar, Melchior en Caspar.
  • Behalve door het zien van een bijzondere ster besloten de drie koningen ook op reis te gaan omdat ze geconfronteerd werden met een wonderbaarlijk teken. De eerste koning bezat een struisvogel uit wier eieren een leeuw en een lam voortkwamen, tekens voor Jezus’ God- en mens-zijn. De tweede had in de tuin een boom, waaraan uit een vrucht een duif (heilige Geest) kwam, die de geboorte van een kind voorspelde. De derde koning ten slotte kreeg een zoon die direct kon lopen en de geboorte van een verlosser en zijn kruisdood aankondigde. De heenreis duurde slechts twaalf nachten en dagen – de tijd tussen Kerstmis en Driekoningen bedraagt twaalf gewijde nachten (Duits: Weihnachten). Dat kon in zo’n korte tijd omdat het hemelse kind dat zij zochten hen zelf zo snel naar hun doel leidde. Maar andere legenden vertellen dat het zo snel kon, omdat de koningen reisden op dromedarissen die drie keer zo snel als paarden liepen. Honger en dorst had men niet gevoeld. De meningen over het gevolg van de koningen liepen uiteen: van slechts negen tot maar liefst achtduizend personen.
  • De duivel had bij hun reis ook een flinke vinger in de pap. Hij zorgde ervoor dat de ster stil bleef staan. Noodgedwongen moesten de koningen dus in Jeruzalem bij Herodes te rade gaan over de plaats waar de nieuwe koning was geboren, die vervolgens zijn duivelse kindermoord kon beramen en uitvoeren.
  • Ook de terugreis langs een andere weg kreeg zijn buitenbijbelse invulling. Deze tocht duurde maar liefst een jaar en was vol ontberingen en avonturen. Herodes zorgde voor aanzienlijke problemen vanwege zijn naspeuringen en achtervolgingen. In Tarsis had hij de euvele moed de koninklijke schepen in brand te steken. Teruggekeerd in hun land verkondigden zij aan het volk wat ze hadden gezien en deden ze afstand van alles wat ze bezaten om in armoede de christelijke deugd der verzaking na te leven.
  • Uiteindelijk zijn de drie koningen door de apostel Tomas na Christus’ hemelvaart tot bisschop gewijd om de landen in het oosten te kerstenen. Er werd een verband gelegd met Pape Jan, een koning van India die genoemd wordt in een twaalfde-eeuwse legende. Pape Jan was een afstammeling van een van de drie koningen.
  • De Driekoningen stierven in het jaar 54, kort na elkaar, met slechts enkele dagen tussentijd, na eerst nog samen Kerstmis te hebben gevierd. Er is een traditie die meldt dat Melchior stierf op 1 januari, 116 jaar oud, Balthasar volgde op 6 januari en was 112 jaar, ten slotte stierf Caspar kort daarna op 119-jarige leeftijd. Deze leeftijden corresponderen niet met andere tradities. Hun lichamen werden gebalsemd en vorstelijk begraven in één graf in de kerk van Esfahan. Toen men het lijk van Caspar wilde bijzetten, gingen de lichamen van Melchior en Balthasar wat uit elkaar liggen om zo plaats te maken voor hem.
  • In de hang naar tastbaarheid kregen de drie koningen tot slot ook stoffelijke resten die vereerd konden worden. Het gesol met die relieken kon beginnen. Helena bracht hun relieken – in de vorm van bot- en kledingresten – omstreeks 325 over naar Constantinopel, waarna ze in 344 aan de stad Milaan werden geschonken. Men liet daarvoor speciaal een kerk bouwen (de huidige Sant’ Eustorgio). De ossen die de kar met de sarcofaag trokken, werden door een wolf opgevreten. De wolf werd vervolgens gedwongen de kar te trekken. Na gedurende acht eeuwen gerust te hebben in Milaan werden de ‘authentieke’ relieken vervoerd naar Keulen. Om achtervolgers over land te misleiden werden de hoefijzers van de muildieren van de kar achterstevoren geslagen. Op 23 juli 1164 kwam het schip in Keulen aan en werden de relieken door de hele bevolking, priesters voorop, feestelijk binnengehaald en bijgezet in de Petrus-Dom. In bijna vijftig jaar tijd, van 1181 tot 1230, vervaardigde goudsmid Nikolaas van Verdun met zijn medewerkers een enorm gouden reliekschrijn in de vorm van een oudchristelijke drieschepige basiliek. Zodoende kan men heden ten dage bij deze kostbare reliekschrijn in de Dom van Keulen de beenderen vereren van de Heilige Drie Koningen en toont het Keulse stadswapen drie kronen. Liggen hun stoffelijke resten daadwerkelijk in Keulen? Blijkbaar niet, want Marco Polo bracht een eeuw later een bezoek aan Saveh ten zuidwesten van Teheran omdat volgens hem daar de Driekoningen lagen begraven in drie heel grote en fraaie monumenten met erboven een vierkant gebouw, dat zorgvuldig werd onderhouden. Hun lichamen waren nog intact, haar en baarden aanwezig.


De tabel hieronder is een van de verschillend mogelijke versies die er zijn van de 'wat hoort bij wie-puzzel'.
naam leeftijd houding huidskleur werelddeel geschenk
CASPAR 15/20, jong, toekomst, sterf: 119 staand of lopend zwart Afrika, westen wierook
MELCHIOR 30/40, middelbaar, heden, sterf: 116 knielend blank Europa, noorden goud
BALTHASAR 40/60, oud, verleden, sterf: 112 geknield geel, bruin Azië, zuiden mirre

Gebruiken

  • Op Dertiendag (6 januari) wordt een brood, koek, pudding of taart (in Frankrijk de populaire galette) gemaakt waarin een boon (een heilig boontje) was verstopt en wie de boon trof, was voor die dag koning.
    Deze traditie gaat terug tot de Romeinen. Op de feestdag ter ere van de god Saturnus werd een taart gedeeld tussen vrije mensen en tot slaaf gemaakten, die via de boon kans maakten op de status van koning voor een dag.
  • Om hondsdolheid te bezweren zegt men: Kwaje hond sta stille, het is der Koningen wille.
  • In Keulen gaat men uit voorzorg bij aanvang van een verre reis een Driekoningenbriefje halen.
  • Kinderen lopen bedelend langs de huizen (vergelijk Sinterklaas en Sint-Maarten) en zingend: Drie koninge, drie koninge, gif me ne'nuwen 'oet! den ouwen is versleten, mijn moeder mag 't niet weten, mijn vader heeft z'n geld op de russel geteld.
    In de laatste zin betekent russel: rooster en geld tellen op een rooster staat voor: géén geld hebben of het verloren zijn. Omdat dit woord niet meer werd begrepen werd er later toonbank van gemaakt.
  • Water wordt gewijd (driekoningenwater), waarmee huizen worden ingezegend, waarbij de voorletters van de koningen plus twee kruisjes (C+M+B) op de deur worden gekrijt.
    Die letters staan ook voor de Latijnse zegenspreuk Christus Mansionem Benedicat, moge Christus dit huis zegenen.
  • Koning Caspar, opgevat als Morenkoning kreeg een rol in de poppenkast

Feestdagen

Op de kalender van het Romeinse Rijk was 6 januari de feestdag om triomftochten van keizer Augustus te herdenken. Het christendom kerstende deze feestdag en gaf het de naam Epiphania Domini, ‘Verschijning van de Heer’ of ’Openbaring van de Heer’.
Weinig bekend is het feit dat 'Driekoningen' en ouder feest is dan Kerstmis. De oudst bekende literaire verwijzing naar het feest komt voor bij Clemens van Alexandrië in zijn werk Stromateis, waarin hij een aantal gewoonten beschrijft van leerlingen van de Alexandrijnse school van Basilides. Deze zouden het feest van het doopsel van Jezus in de Jordaan vieren:
Zij zeggen dat dit plaatsvond in het 15e jaar van de keizer Tiberius, op de 15e van de maand Tybi; anderen zeggen dat dit gebeurde op de 11e van dezelfde maand.
De 11e van de maand Tybi is het equivalent van 6 januari in de juliaanse kalender. In het Grieks-christelijke oosten werd die feestdag Theofanie genoemd, 'Godsverschijning', soms ook 'Jordaanfeest' geheten, maar waarom juist voor deze datum werd gekozen, schrijft Clemens niet. Het doopsel werd vooral herdacht omdat Christus zich daarbij als God openbaarde door de stem van God uit de hemel Dit is Mijn geliefde Zoon, in Hem vind Ik vreugde.

Sommige kerken in het oosten voegden daar later nog andere openbaringen (triomftochten) van Christus aan toe: zijn geboorte (waaraan in het begin nauwelijks tot geen aandacht werd besteed), het bezoek van de wijzen uit het oosten en het wijnwonder op de bruiloft te Kana.

In de 4e eeuw nam het Latijns-christelijke westen dit feest over onder de naam Epiphania Domini, Verschijning des Heren', maar in 'uitgeklede' vorm. De geboorte van Christus werd daar wel gevierd en zelfs op een aparte datum op 25 december. Rome plaatste op 6 januari het bezoek van de wijzen op de voorgrond.
In het oosten ligt de nadruk op Jezus' doop en wordt de dag Jordaanfeest genoemd. In het Westen kwam de nadruk op het bezoek van de wijzen te liggen en kreeg 6 januari de titel Driekoningen.
In Nederland worden de Openbaring des Heren en de Doop van Christus tegenwoordig liturgisch gevierd op respectievelijk de zondag na nieuwjaar en de zondag na 6 januari (op maandag als Epifanie en Doop samenvallen).
2016 Paul Verheijen / Nijmegen