VAN GOGH
Parabel Barmhartige Samaritaan
|
Dit schilderij van Vincent van Gogh is geen vrije compositie die hij zelf heeft bedacht. Het gaat om een interpretatie van Eugène Delacroix' Le Bon Samaritain. Van Gogh kende Delacroix' schilderij en werkte bij zijn eigen versie naar een gravure die een gespiegelde reproductie van Delacroix' werk vormde. Van Gogh kopieert de voorstelling, maar maakt er tegelijkertijd een uitgesproken Van Gogh van. In tegenstelling tot het donker en het ondoorzichtige van Delacroix zijn door de spreiding van het licht hier zowel de priester als de Leviet beter waar te nemen.
Dat procédé past bij een reeks kopieën die Van Gogh in Saint-Rémy maakte naar kunstenaars die hij bewonderde. Hij zag het kopiëren niet als een slaafse nabootsing. Een zwart-witvoorbeeld bood hem juist de gelegenheid om de voorstelling opnieuw op te bouwen met zijn eigen kleur en penseelvoering. Het schilderij sluit aan bij andere kopieën die Van Gogh in Saint-Rémy maakte. Zie bijvoorbeeld zijn Opwekking van Lazarus naar Rembrandt en zijn Piëta ook naar Eugène Delacroix. Hij gebruikte dergelijke werken bovendien als een manier om tijdens zijn verblijf in de inrichting artistiek actief te blijven. Van Gogh concentreert zich op het ogenblik van menselijke hulp. De Samaritaan tilt de gewonde man op en legt hem op zijn paard. De lichamelijke inspanning van beide figuren geeft het schilderij een bijna dramatische beweging. Opvallend is hoe sterk Van Gogh de oorspronkelijke compositie van Delacroix in beweging omzet. De figuren vormen een diagonale beweging van linksonder naar rechtsboven. De Samaritaan buigt zich diep voorover terwijl hij de gewonde man optilt. Het paard vormt met zijn gebogen hals en krachtige lichaam een tweede dynamische vorm. Van Gogh benadrukt deze beweging nog door zijn golvende, ritmische penseelstreken. De verf is niet glad aangebracht, maar bestaat uit zichtbare banen en contouren. Daardoor lijkt de hele voorstelling in beweging te zijn. Het landschap is minder een realistische omgeving dan een emotioneel geladen ruimte waarin de menselijke handeling plaatsvindt. Van Gogh had het voorbeeld in zwart-wit en moest de kleuren dus opnieuw interpreteren. Let op de sterke contrasten tussen blauw/violet en geel en tussen rood en groen. Deze complementaire kleurcontrasten geven het schilderij een enorme intensiteit en dragen bij aan het gevoel dat Van Gogh met de voorstelling wil oproepen. Van Gogh formuleerde dit zelf als een streven naar een overeenkomst van kleuren die het sentiment benadert, niet noodzakelijk de exacte natuurlijke kleur, maar een kleurharmonie die de gevoelswaarde van het onderwerp overbrengt. Het is verleidelijk het schilderij als een autobiografisch zelfportret te interpreteren, maar voorzichtigheid is hier geboden. Toch is de keuze voor juist dit onderwerp opmerkelijk. Van Gogh maakte het schilderij na een ernstige aanval, in een periode waarin hij zelf afhankelijk was van anderen en opnieuw moest herstellen. Daarom kan de tegenstelling tussen de hulpeloze gewonde en degene die hem overeind helpt een persoonlijke tint hebben gehad. Verwijst Vincent mogelijke naar zijn broer Theo? Die was voor Vincent gedurende zijn hele kunstenaarsleven degene die hem financieel en emotioneel ondersteunde. Dat zou de keuze voor deze parabel betekenisvol maken. De Samaritaan onderbreekt zijn eigen reis om een onbekende te helpen. In Van Goghs leven had Theo eveneens zijn eigen belangen en leven, maar bleef hij zijn broer ondersteunen. Religieuze onderwerpen hadden Van Gogh zijn leven lang beziggehouden. In zijn jeugd wilde hij predikant worden en werkte hij als evangelist. Hoewel hij uiteindelijk voor de schilderkunst koos, verdwenen de bijbel en het christelijke gedachtegoed nooit helemaal uit zijn werk. Het schilderij sluit aan bij een fundamenteel motief in Van Goghs denken: de waarde van de gewone mens en van menselijke solidariteit. De Samaritaan is geen verheven heilige figuur. Hij is iemand die een ander mens daadwerkelijk helpt. Begin mei 1890 bevindt Van Gogh zich aan het einde van zijn periode in Saint-Rémy. Op 16 mei 1890 zal hij de inrichting verlaten en naar Auvers-sur-Oise vertrekken. De barmhartige Samaritaan staat daarmee vrijwel aan de grens van zijn kunstenaarsleven. Het werk brengt verschillende aspecten van zijn ontwikkeling samen: zijn blijvende belangstelling voor religieuze onderwerpen, zijn bewondering voor oudere meesters, zijn revolutionaire kleurgebruik en zijn steeds expressievere penseelvoering. Vincent van Gogh verbleef in een inrichting toen hij zijn versie schilderde. Hij maakte een gespiegelde kopie van het gelijknamige werk van Delacroix, naar wiens voorbeeld Van Gogh ook nog een Piëta schilderde. |
|
Vincent van Gogh (1853-1890)
Barmhartige Samaritaan (1890) Olieverf op doek, 73 x 60 cm (JH 1974) Otterlo - Kröller-Müller Museum |