Paul Verheijen

VAN GOGH

Parabel Barmhartige Samaritaan

Geen slaafse kopie

Dit schilderij van Vincent van Gogh is geen vrije compositie die hij zelf heeft bedacht. Het gaat om een interpretatie van Eugène Delacroix' Le Bon Samaritain. Van Gogh kende Delacroix' schilderij en werkte bij zijn eigen versie naar een lithografie van Jules Laurens uit 1857 die een gespiegelde reproductie van Delacroix' werk vormde. Van Gogh kopieert de voorstelling, maar maakt er tegelijkertijd een uitgesproken Van Gogh van.

Dat procédé past bij een reeks kopieën die Van Gogh in Saint-Rémy maakte naar kunstenaars die hij bewonderde. Hij zag het kopiëren niet als een slaafse nabootsing. Een zwart-witvoorbeeld bood hem juist de gelegenheid om de voorstelling opnieuw op te bouwen met zijn eigen kleur en penseelvoering. Het schilderij sluit aan bij andere kopieën die Van Gogh in Saint-Rémy maakte. Zie bijvoorbeeld zijn Opwekking van Lazarus naar Rembrandt en zijn Piëta ook naar Eugène Delacroix. Hij gebruikte dergelijke werken bovendien als een manier om tijdens zijn verblijf in de inrichting artistiek actief te blijven.

De aandacht gaat uit naar het ogenblik van menselijke hulp. De Samaritaan tilt de gewonde man op en legt hem op zijn paard. De lichamelijke inspanning van beide figuren geeft de scène een bijna dramatische beweging.
De figuren vormen een diagonale beweging van linksonder naar rechtsboven. De Samaritaan buigt zich diep voorover terwijl hij de gewonde man optilt. Het paard vormt met zijn gebogen hals en krachtige lichaam een tweede dynamische vorm.
Van Gogh benadrukt deze beweging nog door zijn golvende, ritmische penseelstreken. De verf is niet glad aangebracht, maar bestaat uit zichtbare banen en contouren. Daardoor lijkt de hele voorstelling in beweging te zijn. Het landschap is minder een realistische omgeving dan een emotioneel geladen ruimte waarin de menselijke handeling plaatsvindt.

Van Gogh had de lithografie in zwart-wit en interpreteerde de kleuren dus opnieuw. Let op de sterke contrasten tussen blauw/violet en geel en tussen rood en groen. Deze complementaire kleurcontrasten geven het schilderij een enorme intensiteit en dragen bij aan het gevoel dat Van Gogh met de voorstelling wil oproepen.
Van Gogh schrijft hierover ook in een brief aan broer Theo (zie citaat verderop).

Zelfportret?

Het is verleidelijk het schilderij als een autobiografisch zelfportret te interpreteren, maar voorzichtigheid is hier geboden. Toch is de keuze voor juist dit onderwerp opmerkelijk. Van Gogh maakte het schilderij na een ernstige aanval, in een periode waarin hij zelf afhankelijk was van anderen en opnieuw moest herstellen. Daarom kan de tegenstelling tussen de hulpeloze gewonde en degene die hem overeind helpt een persoonlijke tint hebben gehad. Verwijst Vincent mogelijke naar zijn broer Theo? Die was voor Vincent gedurende zijn hele kunstenaarsleven degene die hem financieel en emotioneel ondersteunde. Dat zou de keuze voor deze parabel betekenisvol maken. De Samaritaan onderbreekt zijn eigen reis om een onbekende te helpen. In Van Goghs leven had Theo eveneens zijn eigen belangen en leven, maar bleef hij zijn broer ondersteunen.
In een brief van 19 september 1889 aan Theo schrijft hij:
Ik kan je verzekeren dat het mij enorm interesseert kopieën te maken en nu ik op het ogenblik geen modellen heb, maakt het dat ik toch het figuur niet uit het oog verlies. Bovendien levert het mij een wandversiering voor het atelier op voor mij of voor een ander.
[na het noemen van vier titels]
Dat alles zou ik willen hebben, in elk geval de etsen en de houtgravures. Het is een studie waaraan ik behoefte heb, want ik wil leren. Al heet kopiëren het oude systeem te zijn, dat kan me absoluut niets schelen. Ik ga ook de goede Samaritaan van Delacroix kopiëren.
[...]
Goed, vooral op het ogenblik nu ik ziek ben, probeer ik iets te maken om me te troosten, voor mijn eigen genoegen. Ik plaats het zwart en wit van Delacroix of Millet, of náár hen, voor mij als motief. En dan improviseer ik daar kleur op, welteverstaan niet helemaal mezelf zijnde, maar zoekend naar herinneringen aan hun schilderijen; maar de herinnering, de vage samenklank van kleuren die zo niet geheel juist dan toch in hun geest zijn - dat is mijn interpretatie. Veel mensen kopiëren niet, andere wel - ik voor mij ben er bij toeval aan begonnen en ik vind dat je ervan leert en vooral dat het soms een troost is. Mijn penseel beweegt daarbij dan ook tussen mijn vingers zoals een strijkstok over de viool en volkomen voor mijn genoegen.
Religieuze onderwerpen hadden Van Gogh zijn leven lang beziggehouden. In zijn jeugd wilde hij predikant worden en werkte hij als evangelist. Hoewel hij uiteindelijk voor de schilderkunst koos, verdwenen de bijbel en het christelijke gedachtegoed nooit helemaal uit zijn werk.
Het schilderij sluit aan bij een fundamenteel motief in Van Goghs denken: de waarde van de gewone mens en van menselijke solidariteit. De Samaritaan is geen verheven heilige figuur. Hij is iemand die een ander mens daadwerkelijk helpt.

Begin mei 1890 bevindt Van Gogh zich aan het einde van zijn periode in Saint-Rémy. Op 16 mei 1890 zal hij de inrichting verlaten en naar Auvers-sur-Oise vertrekken. De barmhartige Samaritaan staat daarmee vrijwel aan de grens van zijn kunstenaarsleven. Het werk brengt verschillende aspecten van zijn ontwikkeling samen: zijn blijvende belangstelling voor religieuze onderwerpen, zijn bewondering voor oudere meesters, zijn revolutionaire kleurgebruik en zijn steeds expressievere penseelvoering. Vincent van Gogh verbleef in een inrichting toen hij zijn versie schilderde.
Vincent van Gogh (1853-1890)
Barmhartige Samaritaan (1890)
Olieverf op doek, 73 x 60 cm (JH 1974)
Otterlo - Kröller-Müller Museum
2016 Paul Verheijen / Nijmegen