Paul Verheijen


Home

Menu

Expo

Mail

Info

Bestel

Zoek

JAN TOOROP & HET ANIMISME

9 juli 2017 - 3 juni 2018
Doesburg - Lalique Museum Nederland


Bekeerling

In 1911 kreeg Jan Toorop de opdracht om een ontwerp te maken voor een groot gebrandschilderd raam in het oosttransept van de in 1909 ingewijde neoromaanse Sint Jozefkerk aan het Keizer Karelplein in Nijmegen.
Vanaf 1905, het jaar waarin de van huis uit protestantse Toorop koos voor het katholicisme, beeldde hij bij voorkeur religieuze thema's uit in de verfijnde stijl die hem vooral in katholieke kringen zo bekend maakte.
In de herfst van 1908 verhuisde Toorop naar Nijmegen, en maakte daar, met name onder de jezuïeten, talrijke religieuze vrienden.
Zijn eerste religieuze werken zijn een aantal grote aposteltekeningen, die met een tot dan toe niet gekende ruwe en boerse lichaamsbouw worden afgebeeld, en bij de geestelijke en burgerlijke vrienden veel opzien baarden.
Deze zijn nu in bezit van het Stedelijk Museum Amsterdam.

De opdracht

Het is waarschijnlijk aan deze portretten en aposteltekeningen toe te schrijven dat Toorop in 1911 - na een tentoonstelling ervan in de Nijmeegse Schouwburg - de opdracht kreeg om een ontwerp te maken voor een groot gebrandschilderd raam in de Sint Jozefkerk.
Van 1912 tot 1915 werkte hij eraan.
Het werk schoot langzaam op en in het voorjaar van 1915 werd het eindelijk geplaatst.
Wat de stijl betreft wilde Toorop afrekenen met de fabrieksmatige neogotische ramen met hun bontgekleurde vrome voorstellingen.
In Toorops kunst kan men de weerslag vinden van alle stijlen en bewegingen die aan het eind van de 19de eeuw de beeldende kunst bepaalden zoals (neo)impressionisme, symbolisme en Jugendstil.

Simon de IJveraar
(1909-1910)

Andreas en Jakobus
(1910)

Petrus
(1909-1910)

Thomas en Thadeus
(1909)

Bovenste deel

Het raam bestaat uit twee verdiepingen.
Boven in een rozetvenster (tondo) troont Christus na zijn hemelvaart.
Hij wordt omgeven door een twaalfvoudige stralenkrans in regenboogkleuren en geflankeerd door twee tondo's met knielende en naar hem gekeerde engelen.
Voor de linker engel gebruikte Toorop zijn vriendin en aanbidster, de dichteres Miek Jansen uit Oosterbeek, als model.
Voor de tekening van Christus stond Charles Raaijmakers model.
De Jezuïet Raaijmakers was Toorops biechtvader en doceerde op het Canisius College in Nijmegen staatshuishoudkunde.
Voor Toorop was Raaijmakers een 'alter Christus'

Onderste deel

In het onderste deel bevinden zich zes smalle verticale ramen met daarop twee aan twee de twaalf apostelen die omhoog kijken naar Christus, de drie linkerparen kijken naar rechts, de drie rechterparen naar links.
Hun namen zijn eronder gezet.
De bovenste naam is de voorste apostel van de twee.
Toorop heeft ze afgebeeld met hun in de traditie verkregen attributen.

Van links naar rechts zien we:
- Simon met de zaag en Bartholomeus met het fileermes.
- Matteüs (de Amsterdamse kapelaan Th. Kwakman stond model) met de bijl en Thomas met de lans.
- Johannes met het evangelieboek en Andreas met (een deel?) van het naar hem genoemde kruis.
- Petrus (Engelbart Robben uit Ulft stond model) met de sleutel en Philippus met een Latijns processiekruis.
- De beide apostelen Jakobus: Jakobus van Zebedeus of Maior (de Meerdere) met de staf en de kruik en Jakobus van Alfeus of Minor (de Mindere) met de knuppel.
- Matthias en Thadeus (of omgekeerd?).
Merk op dat de namen van Matthias en Thadeus zijn verwisseld en dat hun positie in de rij anders is in vergelijking met de schets die Toorop van deze twee maakte.
Is dit een fout van Toorop of van de uitvoerende glazenier Wilhelm Derix uit Kevelaer?
Het attribuut van de voorste apostel (een zelfportret van Jan Toorop) is een boek, dat van de achterste apostel is moeilijk te zien.
Matthias heeft gewoonlijk een steen en Thadeus een knots.

Schets van de drie paar naar links kijkende apostelen (1912)

Uniek

Het raam is door zijn plaats tussen de Jugendstil en het Expressionisme een belangrijk document van de moderne glazenierskunst. Toorop bewandelde met dit werk nieuwe wegen, waarbij hij zich liet inspireren door de monumentale werken van andere glazeniers. Hij hanteerde een strak gestyleerde geometrische stijl, de ogen, handen en voeten treffend weergegeven.
Wilhelm Derix kreeg tot ongenoegen van Toorop opdracht voor de ramen aan de westzijde. Vond men Toorop te vernieuwend of deed hij te lang over het werk?
Het heeft wel tot gevolg gehad dat de Titus Brandsma Gedachtenis kerk in Nijmegen de enige kerk in Nederland is met een uniek glas-in-loodraam van Jan Toorop.
Kunstwerken

Jan Toorop - Apostelraam
- Studie, potlood, krijt en waterverf, 30 × 21 cm, 1912
Blaricum - Studio 2000
- Glas in lood, 1912-1915
Nijmegen - Titus Brandsma Gedachteniskerk (v/h Sint Jozefkerk)


2016-2018 Copyleft - Paul Verheijen
Nijmegen