Paul Verheijen

REMBRANDT

Rustgevend harpspel?

Saul en David

Koning Saul had last van 'een boze geest' en vond troost in het harpspel van de jonge David (1 Samuël 16,14-23).
Verschijnselen als aanvallen van depressiviteit en waanzin worden in bijbelse verhalen gewoonlijk toegeschreven aan een boze geest die door God wordt gezonden met een bepaalde bedoeling.
Toen David na verloop van tijd succesvol werd in de strijd tegen de Filistijnen en de reus Goliat had verslagen, werd Saul jaloers met de volgende aanslag als luguber gevolg.

De volgende dag maakte een boze demon zich van Saul meester in zijn huis en hij raakte buiten zichzelf.
Terwijl David zoals gewoonlijk op de citer speelde, wierp Saul de lans die hij in zijn hand had naar David om hem aan de muur te steken.
Maar David wist hem tot tweemaal toe te ontwijken.

(1 Samuël 18,10-11)

Aangrijpend heeft Rembrandt de twee bijbelse figuren Saul en David weergegeven.
Links zit koning Saul, die een kleurrijke tulband draagt en een lans vasthoudt, terwijl hij zijn tranen droogt aan een gordijn.
Rechts knielt de veel jongere David die op een harp speelt.

De meeste kunstenaars kozen voor de woedende Saul met zijn lans in de aanslag of reeds geworpen in de muur.
Rembrandt kiest voor het minder gebruikelijke moment ervóór.

Een hoofdstuk later in het verhaal mislukt een identieke aanslag door Saul overigens wederom (1 Samuël 19,9-10).
Het is uiteraard volstrekt irrelevant welke van de twee aanslagen Rembrandt hier heeft uitgebeeld.

Herkomst

Dit schilderij dook voor het eerst op in 1830 op een veiling in Parijs.
Het bleef toen jaren in de handel totdat het door Mauritshuisdirecteur Abraham Bredius in 1898 werd aangekocht.
Voor hem bestond er geen twijfel dat het hier om een van de belangrijkste schilderijen van Rembrandt ging.
Na zijn dood in 1946, liet hij het schilderij na aan het Mauritshuis.
Het werd beschouwd als een van de mooiste werken van Rembrandt en was een favoriet van de bezoekers.
In de jaren 60 en 70 van de vorige eeuw werd het oeuvre van Rembrandt opnieuw bekeken.
Horst Gerson, Rembrandtspecialist en een autoriteit in zijn tijd, schreef veel schilderijen van Rembrandt af, waaronder ook dit werk.
Sindsdien liepen de meningen over de toeschrijving sterk uiteen: is het van Rembrandt, van een leerling of misschien wel van beiden?
Om uit deze impasse te komen besloot het Mauritshuis in 2007 het schilderij opnieuw te onderzoeken en restaureren.

Verschillende fases

Ooit zijn de figuren van Saul en David van elkaar losgesneden en weer aan elkaar gezet, waarbij een groot stuk doek is toegevoegd boven het hoofd van David.
Het gebied tussen de figuren is erg versleten, wat erop kan wijzen dat daar iets ontbreekt in de compositie.
Er zijn aanwijzingen dat oorspronkelijk op het schilderij nog een derde figuur stond, glurend vanachter het gordijn.
Zeker is dat het schilderij is gemaakt in Rembrandts atelier.
Na een zorgvuldige en geleidelijke verwijdering van de donkere en matte vernislaag en de overschilderingen kwam een lappendeken aan stukjes doek tevoorschijn.
Duidelijk werd dat het schilderij in twee fasen is geschilderd.
De eerste fase dateert het Mauritshuis als geschilderd in de beginjaren 1650.
Het grote formaat en de kleurrijke en gevoelvolle modellering van sommige aspecten van het schilderij komen goed overeen met andere werken van Rembrandt uit die periode wat betreft grondering en verfopbouw.
In 2013 stelde Ernst van de Wetering dat beide fases van het schilderij helemaal door Rembrandt zijn uitgevoerd, omstreeks 1646 en rond 1652.
Rembrandt van Rijn (1606-1669)
Koning Saul en David (circa 1658)
Olieverf op doek, 130,5 x 164 cm
Den Haag - Mauritshuis