LEONARDO DA VINCI
Anna-te-Drieën
Informeel spelen Hij schilderde Maria die op de knie van haar moeder Anna zit en tegelijkertijd met haar kind speelt dat op zijn beurt speelt met een offerlam, symbool voor diens toekomstige lot. Het glimlachende en rust uitstralende gezicht van Anna doet sterk denken aan Da Vinci's beroemde Mona Lisa en ook aan die van Johannes de Doper. Op de achtergrond is een kaal, bergachtig, monumentaal landschap te zien, geschilderd in egaal-blauwe tinten die contrasteren met de bruine aardkleuren op de onderste helft van het doek. De steenachtige voorgrond lijkt niet geheel voltooid, zoals wel vaker in werken van Da Vinci. Het werk valt op door de voor die tijd ongewoon informele compositie en de intieme, liefdevolle gebaren van de personages, zonder nadruk op devotie. Maria buigt zich naar voren om het kind, dat zojuist uit haar handen is geglipt, terug bij zich te nemen. Anna met de linkerarm in haar zijde draagt een lang grauw kleed, zoals dat in de 16e eeuw vaak gedragen werd door weduwen. Maria heeft een rood kleed aan met decolleté en korte armen, plus een doorzichtig dun grauw onderkleed dat haar armen volledig bedekt. Over haar schoot ligt een grijs-blauw mantelkleed en ze draagt geen sieraden en hoofddoek. Kenmerkend is Da Vinci's gebruik van sfumato, een techniek die hij zelf uitvond: door gebruik van transparante verfsoorten creëerde hij een zekere wazigheid waarmee hij beweging wilde suggereren. Om harde lijnen te vermijden, vervaagde Leonardo de contouren van de vormen. Rond de ogen creëert deze vervaging een mysterieus effect dat de blikken van de figuren intenser maakt, wat Leonardo's idee uitdrukt dat de gedachten (moti mentali, of 'bewegingen van de geest') van geschilderde figuren zichtbaar zouden moeten zijn op hun gezichten. Veel kritiek kwam er in 2012 op een intensieve restauratie van het schilderij, waarbij de oude transparante verflagen deels waren verwijderd, maar waarmee ook het sfumato-effect minder werd. |
Wonderbaarlijk karton Ten slotte vervaardigde hij een karton waarop hij Onze-Lieve-Vrouw tekende met Anna en het Christuskind, en niet alleen bij alle kunstenaars wekte dit werk verbazing, maar toen het voltooid was trokken twee dagen lang mannen en vrouwen, jong en oud, als in plechtige processie door het vertrek om naar dit wonderbaarlijke karton van Leonardo te kijken, en al dat volk stond versteld; in het gelaat van Onze-Lieve-Vrouw vond men namelijk alles wat in eenvoud en schoonheid aan eenvoudigs en schoons bereikt kan worden in de weergave van de lieftalligheid van de moeder van Christus, wanneer iemand de bescheidenheid en nederigheid wil tonen die eigen is aan de Maagd vervuld van vreugde bij het zien van de schoonheid van haar Kind dat zij vol tederheid op schoot hield, terwijl ze haar intens zuivere blik liet vallen op Johannes, een klein jongetje dat met een lam speelde, en daarbij zag men Anna glimlachen, uiterst verheugd bij het zien van de hemelse staat van haar aardse nageslacht: waarachtige bewijzen van Leonardo's verstand en vernuft.Antwoord: mogelijk, maar vreemd is het wel dat Vasari het werk finita, voltooid, noemt, terwijl eenieder kan zien dat het werk duidelijk onaf is. 
Dit karton van Leonardo da Vinci wordt ook wel genoemd naar het Burlington House in Londen, waar de tekening eeuwenlang bij de Royal Academy hing. We zien twee vrouwen met twee kleine kinderen. De kinderen zijn Jezus op de schoot van zijn moeder Maria en de kleine Johannes de Doper die op de rug van een lam zit. Maar wie is de iets oudere vrouw achter Maria die met haar vinger omhoog wijst? De meeste kunsthistorici gaan uit van Anna, de moeder, respectievelijk grootmoeder van Maria en Jezus. Het gaat hier in dit geval om een Sint-Anna-te-drieën. Maria zit ook op de schoot van haar moeder. Maar nu is dit trio aangevuld met het kind Johannes de Doper. Het werk wordt dan meestal gezien als een variant op Leonardo’s andere Sint-Anna-composities. Het wijzende gebaar naar de hemel kan gezien worden als een teken van Anna’s rol als symbool van de Kerk die naar het goddelijke verwijst. Maar ik vind dat er zeker ook argumenten zijn om deze vrouw als Elisabet te zien. In deze compositie is Johannes de Doper als kind duidelijk aanwezig. Een intieme nabijheid van zijn moeder Elisabet zou logisch zijn. De vrouw achter Maria wordt als (iets?) ouder weergegeven, maar dat kan net zo goed op de ook oudere Elisabet slaan. Er zijn in de renaissance voorbeelden van Maria en Elisabet samen met hun kinderen. Zie de inzet met een - voor een betere vergelijking - gespiegelde afbeelding van een schilderij van Fra Bartolomeo waarbij de tweede vrouw al sinds 16e-eeuwse inventarislijsten geïdentificeerd wordt als Elisabet. Tekenen was een cruciaal onderdeel van Da Vinci's artistieke proces en hij maakte talloze kleinschalige studies van dieren, menselijke anatomie en landschappen. Sterker nog, we weten meer over Leonardo als kunstenaar dankzij zijn tekeningen dan dankzij zijn schilderijen, aangezien er maar zo weinig van bewaard zijn gebleven. Dit karton is bijzonder belangrijk omdat het de enige bewaard gebleven grootschalige tekening van de kunstenaar is. In tegenstelling tot zijn studies is het een zeer verfijnde compositie. Vellen papier van deze omvang bestonden nog niet toen Leonardo leefde, dus hij voegde talloze stukken aan elkaar – de naden zijn bij nadere beschouwing duidelijk zichtbaar. Delen van de tekening zijn zeer afgewerkt, terwijl andere delen, zoals Anna's wijzende hand, slechts als omtrekken zijn gelaten. Het karton was mogelijk een studie op ware grootte voor een schilderij. In tegenstelling tot wat je van een karton zou verwachten, is de tekening niet geprikt of ingesneden om het ontwerp van het papier naar de schilderdrager over te brengen. Dit impliceert dat het karton niet is gemaakt ter voorbereiding op gebruik bij het maken van een schilderij. De delicate modellering, met name van de gezichten, suggereert juist dat het een modello, presentatietekening was, bedoeld als een kunstwerk op zich, om aan opdrachtgevers te tonen ter goedkeuring of om een opdracht te verkrijgen. De aanwezigheid van Anna en Johannes de Doper wijst erop dat het werk hoogstwaarschijnlijk binnen een Florentijnse context is gemaakt, aangezien beide heiligen in de stad wijdverbreid werden vereerd. Leonardo maakte de tekening mogelijk als voorstel voor een altaarstuk voor de Sala del Gran Consiglio in het Palazzo della Signoria in Florence. Inzet:Fra Bartolomeo - Madonna met Kind in een landschap met Elisabet en het kind Johannes Doper (gespiegeld) (Particuliere collectie, Olieverf op paneel, 149 x 122 cm) |
In een ander licht Haar houtskoollijnen zijn bijna gewelddadig: heftige zwarte en (bloederige?) rode lijnen wervelen door heel de tekening en lijken een wanorde van de zwangerschap uit te drukken. |
|
Leonardo da Vinci (1452-1519)
Sant'Anna, la Vergine e il Bambino con l'agnellino (Anna Metterza) (1501-19) Olieverf op populierenhout, 168 x 130 cm Parijs - Louvre The Burlington House Cartoon (1499-1500) Houtskool op papier overgebracht op doek, 142 x 107 cm Londen - National Gallery Jenny Saville (1970) Electra (2012-19) Houtskooltekening Londen - Foundling Museum |