Paul Verheijen
Hoofdmenu Zoeken Aanvullingen E-mail Actueel Site info Bijbel Heiligen Kunstenaars Exposities Films Boeken Exegese


Hoofdmenu Aanvullingen E-mail Site info Actueel

ANNA & JOACHIM

Aanvulling op de bijbel
Gouden Poort
Heilige Maagschap 		Onkuis?
Relieken
Passieve Joachim

Aanvulling op de bijbel

Anna & Joachim zijn volgens legenden de ouders van Maria, de moeder van Jezus van Nazaret. Alleen apocriefe geschriften zoals het Proto-evangelie van Jacobus noemen het paar. Toen de rijke en vrijgevige Israëliet Joachim eens in de tempel een offer wilde opdragen, werd hem dat door de priester Ruben publiekelijk verboden vanwege de schande van zijn uit kinderloosheid blijkende schuld. Joachim vluchtte naar de woestijn en vastte er veertig dagen en veertig nachten. Intussen beklaagde zijn vrouw Anna zich over haar toestand. Haar dienstmeisje Judit maakte zich daar vrolijk over. Anna trok zich daarop biddend terug onder een laurierboom. Een vogelnest in deze boom inspireerde haar tot een klacht over haar onvruchtbaarheid. Toen verscheen haar een engel, volgens bronnen Gabriël, met de boodschap van nakomelingschap. Een tweede engel wees haar op de naderende thuiskomst van haar man, die inmiddels een zelfde boodschap had ontvangen en opnieuw op weg was gegaan naar de tempel, met een grote kudde voor een offer dat hij, nu zijn kinderloosheid een einde zou nemen, mocht opdragen. Daarna begaf hij zich naar huis. Anna baarde na negen maanden een meisje en noemde het Maria. Ze liep al toen ze zes maanden oud was. Anna beloofde haar af te zullen staan aan de tempel. Toen Maria drie jaar was, brachten haar ouders haar er samen met alle Hebreeuwse meisjes heen, presenteerden haar aan de priester en vertrokken tevreden.

Latere legendarische toevoegingen aan dit verhaal werden opgenomen in de Legenda Aurea: Joachims afkomst uit Nazaret en die van Anna uit Betlehem, hun beider grote vrijgevigheid, de twintig jaren van hun kinderloosheid, hun belofte vooraf een kind aan de tempel af te zullen staan, Joachims vlucht naar de herders van zijn kudden, een lange uiteenzetting van de boodschappende engel over de naam en de betekenis van het beloofde kind Maria, de ontmoeting van Joachim en Anna na beider instructie van Godswege bij de Gouden Poort in Jeruzalem, de wonderbare prestatie van de kleine Maria die de vijftien treden van de tempeltrap zonder hulp bleek te kunnen bestijgen, en 8 september als de dag van Anna's moederschap.

Anna & Joachim hebben hun gezamelijke feestdag in de westerse kerk op 26 juli en op 25 juli in de oosters-orthodoxe kerken.
Voor Joachim tref je verschillende eigen feestdagen aan bij diverse denominaties: 16 januari, 18 januari, 20 maart, 2 april, 16 augustus, 9 september en 20 november.
Anna behoort verder tot de zogenaamde pestheiligen.

De Gouden Poort


Het uitbeelden van de Onbevlekte Ontvangenis van Maria dwong kunstenaars terug te grijpen op al dan niet allegorische voorstellingen.
Een welkome aanvulling vond men vanaf circa 1000 echter in het hierboven al genoemde Proto-evangelie van Jacobus.
De Gouden Poort werd in de religieuze kunst de uitbeelding van de ontmoeting van Joachim en Anna in Jeruzalem. Joachim is teruggekomen van zijn vlucht naar de bergen vanwege de schande van zijn kinderloosheid. Als hij van een engel hoort dat zijn vrouw in verwachting is, haast hij zich terug.
En kijk, Joachim kwam met zijn kudden en Anna stond bij de poort en zag Joachim komen en vloog naar hem toe, omhelsde hem en zei: 'Nu weet ik dat de Heer me rijk gezegend heeft want, kijk, de weduwe is niet langer een weduwe en ik die geen kinderen had, zal een kind krijgen.' En Joachim bleef eerst een dag thuis.
(Proto-evangelie van Jacobus 4,4)
De beschreven omhelzing is volgens middeleeuwse schrijvers de wonderbaarlijke onbevlekte ontvangenis van Maria geweest. Hoewel het geloof daarin toen nog lang niet door iedereen werd gedeeld, werd de voorstelling van de ontmoeting van Joachim en Anna omstreeks 1300 toch steeds meer als symbool van dit latere dogma beschouwd.
Het werd tevens een geliefd thema bij schilders (als een van de eersten Giotto).
Ook afbeeldingen van Anna-te-Drieën werden beschouwd als uitingen van deze onbevlekte ontvangenis.

Heilige Maagschap

Met Heilige Maagschap (oudnederlands voor 'bloedverwantschap') wordt sinds de middeleeuwen de uitgebreide familie van Jezus bedoeld, via de vermeende huwelijken en daarmee samenhangende verwantschappen van zijn grootmoeder Anna. In wezen gaat het om een stamboom vanaf of rondom de Anna-te-Drieën-voorstelling. Die stamboom is een zeer geforceerde constructie en onder andere bedoeld om niet handelend optredende personen die in het Tweede Testament alleen met een naam genoemd worden te verbinden met meer bekende personen. Er zijn dan ook nogal wat van elkaar verschillende stambomen gemaakt. De basis is feitelijk niet één vaste heiligenlijst, maar een familieconcept. In kunstwerken staat Anna centraal met haar dochters en kleinkinderen eromheen.

Een van die mogelijke stambomen is gebaseerd op hoofdstuk 127 van de Legenda Aurea dat handelt over de geboorte van Maria. Anna is volgens Jacobus de Voragine drie keer getrouwd geweest. Men noemt het maagschap daarom ook wel Trinubium.
  • Joachim
    De stamboom van Joachim laat De Voragine beginnen bij koning David en loopt verder naar Nathan, Levi, Melchi, Panther en Barpanther. De dochter van Joachim en Anna heet Maria, de moeder van Jezus. Via Hismeria, een zus van Anna, loopt de stamboom zelfs door tot Servatius van Maastricht (vierde eeuw!).
  • Klōpas
    De broer van Jozef, met wie zij een dochter kreeg die zij ook Maria noemde. Deze Maria trouwde met Alfeüs. In het Tweede Testament duikt vijf keer de naam Alfeüs op, vier keer als vader van Jakobus (Matteüs 10:3; Marcus 3:18; Lucas 6:15 en Handelingen 1:13) en één keer als vader van Levi (Marcus 2:14). Over deze 'vader van' wordt verder geen enkele mededeling gedaan, maar de Legenda Aurea weet er wel raad mee. Deze tweede dochter Maria van Anna kreeg met hem vier zonen: Jakobus de mindere, Josef Joustos (Justus) die ook Barsabbas heette, Simon en Judas. Ondanks ontbrekende gegevens kreef Alfeüs een plek op de heiligen kalender op 26 mei.
    Is Klōpas dezelfde is als Kleopas, een van de twee Emmaüsgangers? Is Barsabbas dezelfde als de apostel die als opvolger van Judas werd uigeloot?
  • Salome
    Bij hem kreeg Anna een dochter die zij wederom Maria noemde. Deze 'derde' Maria huwde met Zebedeüs. In het Tweede Testament komt hij voor als 'vader van'-figuur, namelijk van Jakobus en Johannes. Zebedeüs wordt in 11 verschillende verzen genoemd, ook zonder verdere specificaties. Hij werd op de kerkelijke heiligenkalender geplaatst (15 maart) en later zonder enige grond gelijkgesteld met Aristobolus van Rome.
Jacobus de Voragine schrijft in paragraaf 26 van dit hoofdstuk een al bestaand gedicht dat de complexe relaties uiteenzet:
Anna solet dici tres concepisse Marias
Quas genuere viri Joachim, Cleophas, Salomeque
Quas duxere viri Joseph, Alphaeus, Zebedaeus
Prima parit Christum, Jacobumque secunda minorem
Et Joseph justum peperit cum Simone Judam
Tertia majorem Jacobum volucremque Johannem. 		Anna als gewoonlijk gezegd zou drie Maria's hebben ontvangen
Die de mannen Joachim, Cleophas en Salome verwekten.
Die huwden de mannen Jozef, Alfeüs en Zebedeus
De eerste baarde Christus en de tweede Jakobus de Mindere
En Jozef de Rechtvaardige baarde zij met Simon Judas
De derde Jakobus de Meerdere en de gevleugelde Johannes.
Deze volgeladen verwarringwekkende stamboom van Anna werd vanaf de late middeleeuwen vele malen afgebeeld.

Onkuis?

Misschien kwam het door die drie huwelijken van Anna dat op het in 1563 afgesloten Concilie van Trente werd bepaald dag de rol van de grootmoeder van Jezus minder dominant moest zijn en dat zij snel daarna onderwerp werd van roddel.
De Reformatie droeg er eveneens toe bij dat aan de kerkelijke verering van Anna een eind werd gemaakt.
Door die drie huwelijken kreeg de lijst van de twaalf apostelen trekken van een familiebedrijfje.
Bovendien pasten zij in het streven om Anna in een kwaad daglicht te stellen: drie maal trouwen moest wel op onkuisheid duiden.
De uitdrukking: 'Daar loopt iets van Sint Anna onder', werd gebruikt om aan te duiden dat er iets aan de hand was dat niet met de zeden strookte, zoals een bruid die al zwanger was.
En 'In Sint Anna's kapelleken zitten' werd gezegd om meisjes aan te duiden die weinig kans meer hadden op een huwelijk, omdat ze jarenlang het 'Sint Anneke, geef me een manneke' hadden aangeheven.

Relieken

Yves Nicolazic
Sainte-Anne d'Auray - Maison d'Yves Nicolazic
Gebrandschilderd raam
De Annakirche in het Duitse Düren claimt de schedel van Anna in bezit te hebben. Maar ook de basiliek van Sainte-Anne d'Auray beweert relieken van haar te bezitten.
Dat kwam door Yves Nicolazic (1591-1645), een vrome en gerespecteerde boer uit het gehucht Keranna in Bretagne. Tussen 1623 en 1625 kreeg hij een reeks spirituele visioenen. Hij zag herhaaldelijk een hand met een brandende toorts en hoorde hemelse stemmen in de buurt van zijn boerderij. Op de avond van 25 juli 1624 maakte de verschijning zich bekend als de heilige Anna die hem vertelde dat er 924 jaar geleden op zijn land (het veld Bocenno) een kapel aan haar gewijd had gestaan. Ze droeg hem op deze kapel te herbouwen. De lokale geestelijkheid reageerde aanvankelijk sceptisch op het verhaal van de boer. Dit veranderde in de nacht van 7 of 8 maart 1625, toen Nicolazic door een mysterieus licht naar zijn veld werd geleid. Daar groef hij samen met een aantal buren een oud houten beeld van Sint-Anna op. Deze ontdekking gold voor de gelovigen als het ultieme bewijs en overtuigde de kerkelijke autoriteiten om de bouw van de kapel goed te keuren. Al snel stroomden duizenden pelgrims toe.
Het meest prominente reliek van Anna is een botfragment dat in 1639 werd geschonken door de Franse koning Lodewijk XIII. Hij gaf dit als dank voor de langverwachte geboorte van zijn zoon (de latere Lodewijk XIV).

In de 19e eeuw werd de oorspronkelijke kapel vervangen door de imposante Basiliek van Sainte-Anne-d'Auray. Tegenwoordig is het voormalige woonhuis van de boer in Sainte-Anne-d'Auray ingericht als het museum Maison d'Yves Nicolazic, waar bezoekers meer kunnen leren over zijn leven en de geschiedenis van de verschijningen.

Het proces voor zijn mogelijke zaligverklaring en heiligverklaring is formeel geopend op 27 november 1937 in het bisdom Vannes. Vanaf dat moment kreeg hij de titel Dienaar Gods. Tot op de dag van vandaag bidden gelovigen in Bretagne en in het Sanctuaire de Sainte-Anne-d'Auray nog steeds een specifiek gebed voor de zaligverklaring van Yves Nicolazic. Hoewel hij (nog) niet officieel zalig of heilig is verklaard, wordt hij door de lokale Bretonse bevolking al eeuwenlang als een heilige man vereerd vanwege zijn vroomheid, eenvoud en zijn unieke rol in de geschiedenis van het heiligdom. Zijn liturgische feestdag staat voorlopig op zijn sterfdag 13 mei. In de zuidelijke zijbeuk van de basiliek bevindt zich zijn graf.

Voor wie het wil weten: de basiliek bezit ook een reliekhouder met een paar hoofdharen van de < a href="menu-paulus.php#heilig">Johannes Paulus II. Dit herinnert aan zijn bezoek en bedevaart naar het heiligdom op 20 september 1996.

Passieve Joachim

Joachim heeft in sommige legenden ook een andere naam: Eliacim, Heli, Jonachir, Sadoc maar ook Klōpas (zie boven) wat naamsverwarringen nog groter maakt.
Hij wordt eerst jong afgebeeld, later als oude man met baard in lang kleed en mantel of als herder. Als attributen kreeg hij een staf, boek, lam of duiven en een enkele maal Maria op zijn arm.
Zelfstandig afgebeeld vindt men de vader van Maria vooral in de 18e eeuw, op plaatsen waar men hem bijzonder vereerde.
In Anna- en Maria-cycli speelt Joachim doorgaans een passieve rol, maar zijn terugkeer naar Anna en de ontmoeting bij de Gouden Poort (zie boven) werd een zelfstandig thema in de christelijke iconografie.
2016 Paul Verheijen / Nijmegen