ALBRECHT DÜRER

Hiëronymus

Devotieschilderijtje

^{Leeuw (1494)
Gouache op perkament, 13 x 17 cm
Hamburger Kunsthalle, Kupferstichkabinett}

Albracht Dürer schilderde in de jonge jaren van zijn carrière een aantal kleine devotie-afbeeldingen, vermoedelijk bedoeld voor personen uit het milieu van Neurenberg. Het kleine formaat kon gemakkelijk in de hand worden gehouden om de kijker de mogelijkheid te bieden op te gaan in de verfijnde details. Op dit kleine paneel is een boetvaardige Hiëronymus afgebeeld in een ongerept, bebost rotslandschap dat doorloopt tot aan de besneeuwde bergen op de achtergrond. Daarboven kleurt het ochtend- of avondlicht de sombere, bewolkte hemel in goudgele en roze tinten. Het uitgemergelde lichaam van de kerkvader – die het rood van kardinaalsgewaad en -hoed heeft verruild voor een mouwloos blauw boetekleed – brengt, samen met zijn warrige haar en slordige baard, duidelijk zijn vervreemding van de beschaving over. Zijn rechterhand rust op een boek (de Vulgaat, zijn Latijnse vertaling van de Bijbel?) dat voor hem in het grasveld is opgesteld. Met zijn linkerhand slaat hij met een steen op zijn ontblote borst – een strenge boetedoening die bedoeld is om alle wereldse verlangens uit te doven. Achter hem kijkt zijn onafscheidelijke leeuw toe die Dürer overnam van een door hem gemaakte gouache.

Op de achterzijde van de afbeelding is een flitsende, zwavelgele explosie te zien die rode stralen uitstoot, welke oplossen in slierten donkere rook. Over deze keerzijde bestaan verschillende theorieën:

De afbeelding diende oorspronkelijk als afdekpaneel voor een portret van een geleerde.
De afbeelding verwijst naar het moment – op de twaalfde dag van het Laatste Oordeel – waarop de sterren en planeten uit de hemel vallen.
De afbeelding verwijst naar de zogenaamde meteoriet van Ensisheim, die op 7 november 1492 in de Elzas op aarde neerkwam. De begrijpelijke opwinding over deze gebeurtenis bereikte al snel het nabijgelegen Bazel, waar Dürer destijds verbleef.

Het is verleidelijk om de twee zijden van het paneel als een conceptuele eenheid te beschouwen: opvallend genoeg valt het middelpunt van de explosie op de achterzijde precies samen met de plek waar Hiëronymus zich op de voorzijde met een steen op de borst slaat. In de geschriften van Hiëronymus zijn diverse metaforen te vinden, zoals die van de bliksemschicht (fulmen) van de heilige Geest, die geacht wordt het menselijk hart te doorboren, en die van de vuurvonken die met staal uit vuursteen worden geslagen en de kracht van de heilige Geest zouden vrijmaken.

Humanist

^{Studies (1521)

93 jaar oude man, 42 x 28 cm

Linker onderarm, 39 x 28 cm

Schedel, 18 x 19 cm

Schrijftafel met boeken, 20 x 28 cm

Wenen - Albertina, Graphische Sammlung}

Kerkvader Hiëronymus wordt gewoonlijk afgebeeld als kardinaal of eremiet of een combinatie van beide.
Omdat Albrecht Dürer meer sympathie had voor Luther dan voor Leo X, maakte hij jaren later van Hiëronymus op een ongeveer drie keer groter paneel een humanist.
Dürer is innovatief, omdat hij de kerkvader nu presenteert als een oude wijze man, melancholisch mediterend over de dood en de onvoorziene toestand van de mens. Nadrukkelijk legt hij zijn wijsvinger op een schedel, waardoor het werk een vanitas-afbeelding wordt.
Zijn blik reikt naar ons en dompelt de kijker onder in deze oefening in wijsheid.
Dürer schilderde het tijdens zijn reis naar de Lage Landen in 1520-1521 en schonk het aan Rui Fernandes de Almada die secretaris was van een Portugees pakhuis in Antwerpen.
Dürer schreef dat hij drie stuivers gaf aan een 93-jarige man, 'gezond en robuust', uit Antwerpen die model voor hem had gestaan. Dat vond hij genoeg, want het was ook de fooi voor koeriers en bedienden.

Voor Hiëronymus schilderde Dürer een buidelboek. * De omslag ervan ligt gevouwen tussen de papieren pagina's als een soort bladwijzer. In dit geval betreft het een omslag van bont en dat is uniek te noemen. Het is onbekend waarom deze omslagen van bont werden gemaakt. Verwijst zo'n omslag naar eenvoud of juist niet? Wil Dürer een link leggen met Hiëronymus' vaste attribuut de leeuw?

^{* Middeleeuws type boek vooral gebruikt door reizigers die ook gebedenboeken bij zich wilden hebben; het heeft een verlengd stuk van het omslag, vaak buidelvormig en van flexibel en sterk beschermend zeemleer, dat onder het boek uitsteekt, omgeslagen kan worden en aan een riem of gordel gehangen.}

Albrecht Dürer (1471-1528)
Boetende Hiëronymus (recto) & Lichtflits (verso) (±1494)
Olieverf op perenhout, 23 x 17 cm
Londen - National Gallery
Sint Hiëronymus (1521)
Olieverf op eikenhout, 60 x 49 cm
Lissabon - Museo Nacional de Arte Antiga

ALBRECHT DÜRER

Hiëronymus

Devotieschilderijtje

Humanist

HIËRONYMUS

DÜRER