ALBRECHT DÜRER
Vier apostelen
Vier apostelen
Toch zijn er destijds onder het volk ook valse profeten opgetreden, en zo zullen er ook onder u dwaalleraren verschijnen. Ze zullen verderfelijke ketterijen binnensmokkelen en zelfs de meester die hen heeft vrijgekocht verloochenen. Daarmee bewerken ze spoedig hun eigen ondergang. Velen zullen hun losbandig gedrag overnemen en zo de weg van de waarheid in opspraak brengen. Gedreven door hebzucht zullen ze u oplichten met misleidende verhalen, maar hun vonnis is allang geveld, hun ondergang laat niet op zich wachten.Deze teksten waarschuwen tegen dwaalleer en getuigen van het besef van de eindtijd bij protestanten. De opsomming van het kwaad in de Tweede brief aan Timoteüs deed de vraag rijzen of een dergelijke voorspelde eindtijd niet reeds was aangebroken. Het is begrijpelijk dat deze tekstregels de inwoners van Neurenberg ergerden, waardoor ze de onderste zeven centimeter van deze twee door Albrecht Dürer geschilderde grote panelen lieten afzagen. Deze delen zijn pas in München weer teruggeplaatst. De teksten zijn geschreven door de kalligraaf Johann Neudörffer (1497-1563) op instructie van Dürer. Tekst A staat onder Johannes, tekst B onder Petrus, tekst C under Marcus en tekst D onder Paulus. Je zou een andere plaatsing verwachten. Heeft Neudörffer/Dürer zich hier misschien vergist? Of sluiten ze aan bij het kijken naar de apostelen tegen de klok in, van Petrus via Johannes en Paulus naar Marcus? |
Reformatorisch inzichtDürers laatste meesterwerk, dat hij in 1526 'zu einer Gedächtnis an sich' aan de gemeenteraad van Neurenberg aanbood, is een diep persoonlijk werk – als ware het zijn testament – dat ontstond in het vooruitzicht van zijn naderende dood, ten tijde van een acute religieuze crisis. Het voorgaande jaar hadden er in Neurenberg godsdienstgesprekken plaatsgevonden. De Boerenoorlog was weliswaar op bloedige wijze geëindigd met de verpletterende nederlaag van de opstandelingen in de Slag bij Frankenhausen, maar de radicalen, die alle gevestigde ordes wilden ontmantelen, hadden nog steeds de touwtjes in handen in Neurenberg. Dürer trachtte de positie van de Raad van Neurenberg tegen hen te versterken door de Vier Apostel te presenteren als getuigen en krachtige verkondigers van het zuivere bijbelse woord, bedoeld als een plechtige vermaning.De twee panelen lijken op de zijpanelen van een altaarstuk, maar zijn dat nooit geweest. Gespiegeld staan ze in verband met elkaar en vormen ze in de eerste plaats een belijdenis van het reformatorische inzicht dat het Woord van de Bijbel centraal stelt in de verkondiging. Letterlijk en figuurlijk staan de vier mannen op deze panelen op het Tweede Testament. Voor de inscripties aan de onderzijde liet Dürer de teksten woordelijk overnemen uit de vertaling van het Nieuwe Testament door Maarten Luther – vier jaar eerder verschenen als het zogenaamde 'Septembertestament'. Dürer was meer dan een begenadigd vakman. Hij was een van de eerste schilders die zonder opdracht schilderde en zijn eigen onderwerpen koos. Daarbij liet hij zich leiden door de uitspraken van de apostelen, zoals die in hun geschriften zijn overgeleverd. De geschriften van Johannes, Petrus, Marcus en Paulus in het Tweede Testament waren in dit opzicht klaarblijkelijk bijzonder belangrijk voor hem. De panelen verwijzen naar de Bijbel en de boodschap daarin. De twee afgebeelde dikke boeken, de sleutel en het zwaard trekken de aandacht. |
Monumentaliteit
Johannes hoofden van Petrus en Paulus Paulus (naar een tekening voor apostel Filippus) Dürers compositie wijkt af van de gebruikelijke rangschikking van de apostelen. Petrus en Paulus zijn niet aan elkaar gekoppeld, evenmin als de evangelisten Marcus en Johannes. Door Johannes te benadrukken als de geliefde apostel van Jezus en hem tegenover Paulus te plaatsen, doorbreekt Dürer bewust gevestigde conventies en vertrouwde manieren van kijken. Dürer doorbreekt de apostolische volgorde door Petrus op de achtergrond te plaatsen en de evangelist Marcus tussen de apostelen op te nemen – iets wat Marcus volgens de kerkelijke leer niet was. |
Vier temperamentenJohannes houdt de Bijbel (of alleen het Tweede Testament) in zijn hand, opengeslagen bij het begin van zijn evangelie. Slechts de woorden Im en gott zijn leesbaar, maar toch valt daaruit de fundamentele opening van het Johannes-evangelie af te leiden.Petrus houdt de sleutel in zijn hand. Volgens de opvatting van de vroege kerk schreef Marcus zijn evangelie op basis van de onderwijzingen die Petrus in Rome gaf. Misschien plaatst Dürer hem daarom tegenover Petrus. Als evangelist houdt hij een boekrol in zijn hand waarop EVANG MARCI CAP I staat. Op de voorgrond houdt Paulus de Heilige Schrift als een massief boekdeel in zijn linkerhand en het zwaard in zijn rechterhand. Petrus en Johannes staren en lezen met neergeslagen oogleden naar het opengeslagen boek, maar de ogen van Marcus en Paulus zijn geheel geopend, die van Markus kijken met vreugdevolle verwondering. Hier wordt een voortgang zichtbaar: van het lezen van het Woord naar het aanschouwen ervan. Dit laat een theologisch programma zien. Dürer baseerde de gezichtsuitdrukkingen en de lichaamshoudingen van de vier apostelen op de klassieke leer van de vier temperamenten (lichaamssappen): 
|
|
Albrecht Dürer (1471-1528)
Vier apostelen (1526) Olieverf op paneel, 212 x 76 cm München - Alte Pinakothek |